-ış ile oluş ve yapılış biçimi
Türkçede -ış, -iş, -uş, -üş ekleriyle oluşu ve yapılış biçimini anlatmayı; kaynaştırma y’sini, yaygın kullanımları ve temel anlam farklarını öğren.
Birinin nasıl konuştuğunu veya bir işin nasıl yapıldığını anlatırken konuşuş, yapılış gibi adlar kullanabilirsin. -ış eki, yapılış biçimini anlatmanın yanında geliş, başlayış gibi sözcüklerle bir olayı da adlandırır.
Bir hareketi adlandırmak
-ış, fiilden ad yapan bir isim-fiil ekidir. Fiilin anlattığı hareket, cümlede bir ad gibi kullanılır. Bu ad bazen “Nasıl?” sorusuyla ilgilidir; bazen de olayın kendisini anlatır.
- Ece çok sakin konuşuyor. → Ece'nin konuşuşu çok sakin. Burada konuşma biçimi önemlidir.
- Misafirler geldi. → Misafirlerin gelişi bizi sevindirdi. Burada gelme olayı önemlidir.
Bu yüzden -ış ekini gördüğünde her zaman “yapılış biçimi” anlamı arama. Anlamı cümlenin bütünüyle birlikte düşün.
Dört biçim ve araya giren y
Önce fiilin -mak / -mek ekini çıkar. Sonra fiilin son ünlüsüne göre -ış, -iş, -uş, -üş biçimlerinden birini ekle.
| Son ünlü | Ek | Kuruluş | Sonuç |
|---|---|---|---|
| a, ı | -ış | bak + ış | bakış |
| e, i | -iş | gel + iş | geliş |
| o, u | -uş | dur + uş | duruş |
| ö, ü | -üş | gül + üş | gülüş |
Fiil ünlüyle bitiyorsa araya y girer:
- başla + y + ış → başlayış
- bekle + y + iş → bekleyiş
- oku + y + uş → okuyuş
- yürü + y + üş → yürüyüş
Demek fiili de aynı kurala uyar: de- + y + iş → deyiş. Yemek fiilinde ise ye-, yi- olur: yi- + y + iş → yiyiş. Deyiş sözcüğünü “diyiş” diye yazma.
Yapılış biçimi ve olay anlamı
Bir hareketin kendine özgü biçimini anlatmak için -ış kullanabilirsin. Özellikle değerlendirme yaparken bu kullanım yararlıdır.
- Bu şiiri okuyuşunu çok beğendim. Kelimeleri yavaş ve açık söyledin.
- Onun gülüşü annesinin gülüşüne benziyor.
- Bu yemeğin yapılışı çok kolay. Önce sebzeleri doğruyorsun, sonra hepsini pişiriyorsun.
Yapılış, yapılmak fiilinden gelir: yapıl- + -ış. Bir şeyin nasıl yapıldığını anlatır. Oluş ise olmak fiilinden gelir: ol- + -uş. Bir olayın nasıl gerçekleştiğini anlatmak için de kullanılır.
- Polis, kazanın oluş biçimini araştırıyor.
- Yağmurun aniden başlayışı herkesi şaşırttı.
- Eve dönüşümüz iki saat sürdü.
Son iki örnekte bir hareketin tarzından çok, olayın kendisi ve süresi önemlidir.
İyelik ve durum ekleriyle zaman anlatımı
-ış ile oluşan adlara iyelik ve durum ekleri getirerek bir olayın zamanını da anlatabilirsin. İyelik eki, hareketi yapan kişiyi belirtir.
- Türkiye'ye gelişimde birkaç gün Ankara'da kaldım. → Türkiye'ye geldiğimde.
- Ece'nin gidişinden önce onunla konuştuk. → Ece gitmeden önce.
- Baharın gelişiyle birlikte havalar ısındı. → Bahar gelince.
Gelişimde, geliş + im + de biçiminde kurulur: -im iyelik, -de bulunma durumu ekidir. Gidişinden önce ifadesinde gidiş + i + n + den vardır: -i iyelik ekinden sonra araya n girer ve ayrılma durumu eki -den gelir. Gelişiyle birlikte ifadesinde ise geliş + i + yle vardır; ile, ünlüden sonra -yle biçiminde eklenir.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
-mak ve -ma ile anlam farkı
-mak, -ma ve -ış hareketleri adlandırabilir; ancak her cümlede aynı anlamı vermezler.
| Cümle | Öne çıkan anlam |
|---|---|
| Yüzmek sağlıklıdır. | Genel olarak yüzme etkinliği |
| Ece'nin burada yüzmesi yasak. | Ece'nin burada bu hareketi yapması |
| Ece'nin yüzüşü çok zarif. | Ece'nin yüzme biçimi |
Bu ayrım kesin bir sınır değildir. Örneğin Misafirlerin gelmesi bizi sevindirdi ve Misafirlerin gelişi bizi sevindirdi cümlelerinin ikisi de doğaldır; ikisi de gelme olayını anlatabilir.
Her fiille aynı ölçüde doğal değildir
-ış eki tam üretken değildir; yani her fiille aynı rahatlıkla kullanılmaz. Birçok fiilde, özellikle yalnızca olayı anlatırken, -ma / -me daha doğaldır. Örneğin Yağmurun aniden başlaması herkesi şaşırttı günlük dilde çoğu zaman başlayışı kullanılan cümleden daha doğaldır. Başlayışı yanlış değildir; olayın gerçekleşme biçimini daha belirgin kılabilir.
Pek çok -ış sözcüğü de kalıplaşarak sözlükte ayrı bir anlam kazanmıştır. Örneğin görüş, “fikir” anlamında kullanılabilir; satış ve alışveriş günlük hayattaki işlemleri adlandırır. Bakış açısı ise bir konuyu değerlendirme biçimini anlatan kalıplaşmış bir ifadedir. Bu sözcük ve ifadeleri kendi anlamlarıyla öğrenmek yararlıdır.
Özellikle “Nasıl yapıyor?” sorusuna dikkat çekmek istiyorsan -ış yararlı olabilir: okuyuşu, konuşuşu, yürüyüşü. Yine de seçim yaparken cümlenin anlamını kontrol et.
Yaygın kullanımlar ve karışan biçimler
Bu ekle oluşan bazı sözcükler günlük dilde belirli bir ad olarak da kullanılır:
- Giriş kapısı solda. → Bir yerin giriş bölümü.
- Çıkış nerede? → Dışarı çıkılan yer.
- Her sabah yarım saat yürüyüş yapıyorum. → Bir etkinlik.
Günlük konuşmada bir … var ki… kalıbı, kişinin bir özelliğini vurgulamak için kullanılabilir. Bir bakış atmak ise birine veya bir şeye bakmayı anlatır; eklenen sıfat, bakışın nasıl olduğunu belirtir.
- Onun bir gülüşü var ki insanın bütün yorgunluğunu unutturuyor. → Gülüşünün etkisini vurguluyor.
- Bana ters bir bakış attı. → Bana kızgın veya hoşnutsuz bir ifadeyle baktı.
Olumsuz anlam gerektiğinde -ma / -me, isim-fiil ekinden önce gelir. Bu ek ünlüyle bittiği için araya y girer: ol-ma-y-ış → olmayış.
Evde kimsenin olmayışı beni şaşırttı.
Olumsuz -ış biçimleri çoğu zaman yazılı anlatımda daha belirgindir. Günlük konuşmada Evde kimsenin olmaması beni şaşırttı da doğal bir seçenektir.
Ünlüyle biten fiillerde y sesini unutma:
- ✗ Şiiri okuşunu beğendim.
- ✓ Şiiri okuyuşunu beğendim.
Ayrıca benzer görünen her ek isim-fiil eki değildir: Çocuklar gülüştü cümlesindeki gülüşmek bir fiildir. Çocuğun gülüşü güzeldi cümlesinde ise gülüş, hareketten oluşan bir addır.
Kısa kontrol listesi
- Hareketi mi, hareketin yapılış biçimini mi anlatmak istediğini belirle.
- Son ünlüye göre -ış, -iş, -uş, -üş biçimini seç.
- Fiil ünlüyle bitiyorsa araya y koy: bekleyiş.
- Anlamı bağlamdan kontrol et: okuyuş bir biçimi, geliş bir olayı, giriş ise bir yeri anlatabilir.
-ış, yalnızca “nasıl?” anlamı vermez; bir hareketi veya olayı da adlandırır.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
19 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 19 words and review them later.
Hareket ve yapılış bildiren isimler
19 wordsLast updated October 12, 2026