İsim-fiil ve sıfat-fiil gruplarında ortak ögeler.

1.Ortak öge ne sağlar?

İsim-fiil ve sıfat-fiil grupları bağlandığında özne, tümleç veya nitelenen ad her grup için ayrı ayrı söylenmeyebilir. Ortak öge, birden fazla grupla anlam ve yapı ilişkisi kurar. Bu kullanım tekrarı azaltır; ancak ögenin hangi gruplara bağlandığı açık değilse anlam belirsizleşebilir.

Bu konuda önemli olan yalnızca kısa bir cümle kurmak değil, kısaltırken ilişkileri korumaktır. Şunları yapabilmelisin:

• Ortak ögenin hangi fiillerle ilişki kurduğunu belirlemek.
• Fiillerin istediği durum eklerini karşılaştırmak.
• Ortak bir adın mı, farklı kişilerin veya nesnelerin mi söz konusu olduğunu göstermek.
• Belirsizlik doğduğunda gerekli ögeyi yeniden kullanmak.

2.İsim-fiil gruplarında ortak özne ve tümleç

Bağlanan isim-fiil gruplarında aynı özne veya tümleç bir kez belirtilebilir. Bunun için ögenin her iki grupla da uygun bir ilişki kurması gerekir.

Ortak öge	Örnek	Ortaklık ilişkisi
Özne	Ece'nin raporu hazırlaması ve toplantıda sunması bekleniyor.	Hazırlayacak ve sunacak kişi Ece'dir.
Belirtili nesne	Raporu okumak ve özetlemek zaman alıyor.	Okunacak ve özetlenecek şey rapordur.
Yönelme tümleci	Bu projeye katılmak ve katkıda bulunmak istiyorum.	Her iki fiil de burada yönelme ekiyle kurulan tümlece bağlanır.
Zaman bildiren öge	Her sabah yürüyüş yapmak ve gazete okumak hoşuma gidiyor.	Her iki etkinlik de aynı zaman çerçevesindedir.

İlk örnekte Ece'nin iki isim-fiil grubunun da öznesidir. İyelik eki ise iki isim-fiilde de bulunur: hazırla-ma-sı, sun-ma-sı. Bir ögenin ortak olması, diğer gruptaki bütün eklerin de kaldırılabileceği anlamına gelmez.

Ortaklık, bağlama da dayanır. Örneğin Ali'nin gelmesi ve konuşması ifadesinde iki eylemin öznesi de Ali olarak anlaşılır. İkinci eylemi başka biri gerçekleştirecekse yeni özneyi açıkça belirt: Ali'nin gelmesi ve Ece'nin konuşması.

2.1-ıp zarf-fiiliyle bağlama

Aynı öznenin ilişkili eylemleri, ilk fiile -ıp / -ip / -up / -üp getirilerek de bağlanabilir. Bu yapıda ilk fiil zarf-fiil olur; isim-fiil eki ve varsa iyelik eki son fiilde yer alır. Dolayısıyla bu, ve ile bağlanan iki isim-fiilden birinin eklerini yalnızca silmek değildir; bağlama biçimi değişir.

Ve ile bağlama	-ıp ile bağlama
Ece'nin raporu hazırlaması ve sunması bekleniyor.	Ece'nin raporu hazırlayıp sunması bekleniyor.
Raporu okumak ve özetlemek zaman alıyor.	Raporu okuyup özetlemek zaman alıyor.

Ve, eylemleri ayrı etkinlikler olarak sıralamaya elverişlidir. Hazırlayıp sunması ve okuyup özetlemek ise eylemleri birbirine daha sıkı bağlar; bu örneklerde önce hazırlama veya okuma, ardından sunma veya özetleme anlaşılır. Ancak -ıp her kullanımda zorunlu bir zaman sırası bildirmez: gülüp eğlenmek birlikte gerçekleşen eylemleri anlatabilir.

Ece'nin raporu hazırlayıp sunması ifadesinde özne Ece, iki eylemin nesnesi de rapordur; sunması üzerindeki adlaştırma, bağlanan eylemleri birlikte kapsar. Buna karşılık her tümleç kendiliğinden ortaklaşmaz: Ece'nin raporu evde hazırlayıp toplantıda sunması ifadesinde yerler ayrıdır. Farklı durum eki isteyen fiillerde de gerekli tümleci koru: bu görüşü eleştirip ona katılmak.

3.Fiiller farklı durum ekleri istiyorsa

Anlamca aynı kişiden veya nesneden söz etmek, tek bir biçimin iki fiile de bağlanabileceğini göstermez. Fiillerin tümleçleriyle kurduğu ilişkiyi ayrı ayrı denetle.

İncelemek ve düzeltmek, belirtili nesneyle kullanılabilir: metni incelemek, metni düzeltmek. Bu nedenle metni incelemek ve düzeltmek yapısında ortak nesne uygundur.

Buna karşılık eleştirmek ile katılmak, aşağıdaki anlamlarda farklı durum ekleri ister:

Fiil grubu	Gerekli biçim
Bir görüşü eleştirmek	Bu görüşü eleştirmek
Bir görüşe katılmak	Bu görüşe katılmak

Buradaki ölçüt, sözcüğün tekrarlanıp tekrarlanmaması değil, her fiilin gerektirdiği ilişkinin kurulmasıdır. Özellikle resmî ve akademik metinlerde, okurun eksik ilişkiyi tahmin etmesine güvenmek yerine gerekli tümleci açıkça yaz.

4.Sıfat-fiil gruplarında ortak nitelenen ad

Birden fazla sıfat-fiil grubu aynı adı niteleyebilir. Ad genellikle grupların sonunda bir kez yer alır.

Bu iki örnek önemli bir ayrımı gösterir: Nitelenen adın ortak olması, sıfat-fiil gruplarının öznesinin de ortak olması demek değildir. İlk örnekte uzman, iki eylemi de gerçekleştiren kişidir. İkinci örnekte rapor, iki eylemden de etkilenen varlıktır.

Ortak ad, her grubun sonunda yeniden düşünülerek denetlenebilir:

• Ece'nin hazırladığı rapor
• Mert'in düzelttiği rapor

Her iki grup aynı rapora gönderimde bulunuyorsa bunları tek adın önünde birleştirebilirsin.

4.1Farklı sıfat-fiil biçimleriyle ortak ad

Ortak adı niteleyen sıfat-fiillerin aynı eki taşıması gerekmez. Ece'nin hazırladığı ve toplantıda sunulan rapor doğaldır: Ece'nin hazırladığı rapor ilişkisinde rapor nesnedir; toplantıda sunulan rapor ilişkisinde ise edilgen fiilin öznesidir. Sunulan biçimi -an sıfat-fiil ekini taşır, ancak rapor sunma işini yapan değil, sunulan varlıktır.

Raporu hazırlayan ve Ece'nin düzelttiği uzman ifadesinde de uzman ilk grubun öznesi, ikinci grubun nesnesidir. Bu görev farkı tek başına dil bilgisi yanlışı oluşturmaz. Ece'nin uzmanın yanlışını veya sözünü düzelttiği bir bağlamda ifade anlaşılabilir; bağlam yoksa uzmanı düzeltmek ilişkisi yadırganabilir. Amaç Ece'nin raporu düzelttiğini söylemekse bu yapı uygun değildir: Uzman raporu hazırladı, Ece de raporu düzeltti denebilir. Denetim ölçütü eklerin aynı olması değil, ortak adın her grupla amaçlanan anlam ilişkisini kurabilmesidir.

5.Ortak ögenin kapsamı ve belirsizlik

Bir ögenin cümlenin başında bulunması, onun bütün gruplara kesin olarak bağlandığını göstermez. Kapsam, burada bir ögenin hangi eylemleri etkilediğini veya nitelediğini belirtir.

Dün yazdığım ve gönderdiğim dilekçe işleme alındı.

Bu cümlede dün, hem yazma hem gönderme zamanını bildirebilir. Bağlama göre yalnızca yazma zamanını belirttiği de düşünülebilir. Zaman ayrımı önemliyse bunu açıklaştır:

• İki eylem de dün: Dün yazdığım ve yine dün gönderdiğim dilekçe işleme alındı.
• Zamanlar farklı: Dün yazdığım ve bugün gönderdiğim dilekçe işleme alındı.

Benzer bir sorun, ortak özneyle bağlanan isim-fiil gruplarında da görülebilir:

Ece'nin Ankara'da çalışması ve eğitim alması planlanıyor.

Ankara'da ögesi, iki etkinliğin de yerini bildirebilir; ancak ikinci etkinliğin yeri özellikle önemliyse daha açık bir düzenleme seçebilirsin:

Ece'nin Ankara'da hem çalışması hem de eğitim alması planlanıyor.

Yerler farklıysa ayrımı doğrudan göster:

Ece'nin Ankara'da çalışması ve İstanbul'da eğitim alması planlanıyor.

6.Açık anlatım için son denetim

Ortak ögeli bir yapı kurduğunda şu sırayı izle:

1. Grupları ayır: Ortak ögeyi her grubun yanında yeniden düşün.
2. Ekleri denetle: Aynı biçim, her fiilin istediği durum ilişkisine uyuyor mu?
3. Gönderimi denetle: Gerçekten aynı kişi, nesne veya nitelenen addan mı söz ediyorsun?
4. Kapsamı denetle: Zaman, yer ve benzeri bilgiler bütün gruplar için mi geçerli?
5. Gerektiği kadar tekrar et: Kısalık anlamı bulanıklaştırıyorsa adı, zamiri veya tümleci yeniden kullan.

Ortak öge, uygun ilişkiler içinde tekrarı azaltır. Ek gereksinimi, gönderim veya kapsam değiştiğinde ise açık anlatım, kısalıktan daha önemlidir.