İstek ve koşul biçimleriyle nezaket.

Bir ricayı dolaylı söylemek, onu her zaman daha nazik yapmaz. Şu pencereyi kapatsanız… kimi bağlamlarda yumuşak bir rica, kimilerinde ise sabırsız bir beklenti olabilir. İstek ve koşul biçimleriyle nezaket kurarken eylemi kimin yapacağını, karşındaki kişinin seçme hakkını ve aranızdaki ilişkiyi birlikte değerlendirmen gerekir.

1.Koşuldan ricaya: isteği dolaylı sunmak

-sa/-se biçimi, bir eylemi doğrudan talep etmek yerine olası bir durum olarak sunabilir. Konuşan, böylece karşısındakinin kabulünü baştan varsaymamış olur.

Son iki cümlede koşul ilişkisi tamamen kaybolmaz; ancak iletişimde öne çıkan işlev ricadır. Çok sevinirim, iyi olur ve mümkün mü gibi tamamlayıcılar, isteğin nasıl yorumlanacağını etkiler. Bunlar birbirinin her bağlamda eş değeri değildir: iyi olur, özellikle bir yöneticinin ağzından beklenti veya talimat gibi duyulabilir.

1.1Geniş zamanlı koşul ile doğrudan -sa/-se karşıtlığı

Yardım ederseniz sevinirim cümlesinde koşul eki geniş zaman biçimine gelir: eder + seniz. Yardım etme, gerçekleşmesi mümkün bir koşul olarak sunulur. Yardım etseniz sevinirim cümlesinde ise et + seniz, istenen durumu varsayımsal olarak öne çıkarır; bu da ricaya daha çekingen bir ton katabilir. Her iki cümle de nazik bir rica olabilir; ikinci biçim her bağlamda daha nazik değildir. Geniş zamanlı koşul yalnızca -arsa görünümünde değildir: bakarsanız, gelirseniz, ederseniz gibi biçimlerde geniş zaman ekini -sa/-se izler.

1.2Yerleşik rica kalıplarıyla birlikte kullanım

Koşul biçimleri, isteğin yükünü hafifleten kalıplarla da birleşebilir:

• Zahmet olmazsa şu belgeye bir baksanız… → İsteği, karşıdakine zahmet vermeme koşuluyla sunar.
• Rica etsem şu belgeye bakabilir misiniz? → Rica etsem, -abilir misiniz? soru kalıbıyla kurulan ricayı hazırlar.
• Acaba şu belgeye bir baksanız uygun olur mu? → Acaba, kabul konusunda tereddüt veya çekingenlik ifade edebilir.

Bu kalıpları üst üste eklemek, isteği kendiliğinden daha nazik yapmaz; kısa ve açık bir rica çoğu durumda yeterlidir.

2.Eylemi kim yapacak?

Aşağıdaki biçimler bir çekim çizelgesi değil, farklı iletişim amaçlarına uygun örüntülerdir.

Amaç	Örüntü	Örnek
Karşındakinden bir şey istemek	-san/-sen; -sanız/-seniz	Şu bölümü biraz açsanız çok sevinirim.
Kendi eylemin için izin aramak	-sam/-sem … olur mu?	Görüşmeyi kaydetsem olur mu?
Birlikte yapılacak işi önermek	-sak/-sek … nasıl olur?	Önce bütçeyi konuşsak nasıl olur?
Ortak bir seçeneği soruyla gündeme getirmek	-sak mı/-sek mi?	Önce bütçeyi konuşsak mı?
Bir işi üstlenmeyi teklif etmek	-(y)ayım/-(y)eyim mi?	Notları ben göndereyim mi?
Ortak öneriyi onaya sunmak	-(y)alım/-(y)elim mi?	Uygunsanız toplantıya başlayalım mı?

Konuşsak mı?, ortak bir eylemi olası seçenek olarak gündeme getiren yaygın bir öneridir. Konuşsak nasıl olur?, bu seçeneğin değerlendirilmesini daha açık biçimde ister; konuşalım mı? ise eyleme geçmek için daha doğrudan onay arar. Aralarındaki fark kesin bir nezaket sıralaması oluşturmaz.

İstek biçimlerindeki y, ünlüyle biten fiillerden sonra görülür: bekleyeyim, başlayalım. Burada temel ayrım yalnızca ek seçimi değildir: Gönderseniz… karşıdakinin, göndereyim mi? konuşanın, gönderelim mi? ise ortak bir eylemin gündeme gelmesini sağlar.

İsterseniz, uygunsanız ve sizin için de uygunsa, öneriyi muhatabın isteğine veya uygunluğuna bağlar. Ancak bunların gerçekten seçenek sunması, olumsuz bir cevabın da kabul edilebilir olmasına bağlıdır.

3.İzin, teklif ve ortak karar

-sam/-sem … olur mu?, konuşanın yapmak istediği eylemi onaya sunar. -ayım/-eyim mi? ise bağlama göre izin isteme ya da teklif işlevi kazanır.

Son iki cümle de öneridir. Değerlendirsek nasıl olur?, önerilen seçeneği tartışmaya daha açık sunabilir. Değerlendirelim mi? ise ortak eylem için daha doğrudan onay arar. Bu, değişmez bir nezaket sıralaması değildir.

4.Geçmiş zaman biçimleriyle yumuşatma

Geçmiş zaman içeren bazı yerleşik kalıplar, şimdiki isteği daha dolaylı sunabilir. Bu kullanımlarda geçmiş zaman biçimi, isteğin artık geçerli olmadığı anlamına gelmez; yorumu zaman ifadesi ve konuşma bağlamı belirler.

Kalıp	Şimdiki isteğe yönelik örnek	İşlev
-acaktı/-ecekti	Bir şey soracaktım.	Önceden oluşmuş bir niyeti gündeme getirerek soruya yumuşak bir giriş sağlar.
-mak/-mek istiyordum	Yetkiliyle görüşmek istiyordum.	Görüşme isteğini önceden var olan bir niyet olarak sunar.
-abilir miydiniz/-ebilir miydiniz?	Acaba şu belgeye bakabilir miydiniz?	Karşıdakinin bir eylemi yapmasını dolaylı bir soruyla ister.

Soracaktım, gelecek zamanın hikâyesidir (sor-acak-tı-m). Tablodaki kalıplar bağlama göre gerçek bir geçmiş zaman anlamı da taşıyabilir: Dün soracaktım ama fırsat bulamadım. Bu nedenle yalnızca biçime bakarak güncel bir rica yorumu yapılmaz.

Şimdiki bir ortak öneri için Biraz ara versek mi? veya Biraz ara versek? yaygın seçeneklerdir. -saydı/-seydi biçimini ise şimdiki öneriyi yumuşatmanın genel bir yolu olarak düşünmemek gerekir.

Bununla birlikte geçmiş biçimi her kişide aynı etkiyi yaratmaz. Siz de biraz yardımcı olsaydınız! sözü, mevcut durumda yardım beklese bile sitem veya eleştiri taşıyabilir. Dolayısıyla -saydı/-seydi = daha nazik rica biçiminde genel bir kural kurulamaz.

5.Tamamlanmamış rica ve tonlama

Koşul biçimiyle biten bir sözde sonuç bölümü söylenmeyebilir: Şu pencereyi kapatsanız… Dinleyen, bağlamdan iyi olur veya sevinirim gibi bir devam çıkarabilir. Üç nokta, yazıda bu açık bırakmayı gösterebilir; konuşmadaki yorumu ise tonlama ve durum belirler.

• Şu pencereyi kapatsanız…: Yumuşak bir tonla dolaylı rica olabilir.
• Artık şu pencereyi kapatsanız!: Artık ve vurgulu söyleyiş, sabırsızlık veya sitemi öne çıkarır.
• Şu pencereyi kapatsanız iyi olur.: Bağlama göre öneri, uyarı ya da yetkiye dayalı beklenti olabilir.

5.1-sana/-sene, -sanıza/-senize: davet, ısrar ve sabırsızlık

Bu biçimler özellikle konuşma dilinde karşıdakini bir eyleme yöneltir. -sana/-sene tek kişiye yakın hitapta, -sanıza/-senize ise çoğul veya siz hitabında kullanılır: baksana, gelsene, otursanıza, içsenize. Burada açık bir koşuldan çok davet, teşvik veya ısrar öne çıkar.

Okuma	Bağlam ve örnek
Davet	Ev sahibi, ayakta duran konuğuna sıcak bir tonla: Otursanıza, rahatınıza bakın.
Israr	Konuk kalkmaya hazırlanırken ev sahibi: Bir çay daha içsenize.
Sabırsızlık	Birkaç kez seslenmesine rağmen yanıt alamayan kişi, sert bir tonla: Baksanıza! Sizi bekliyoruz.

Aynı Otursanıza sözü, sıcak bir davet de tekrarlanan bir talimat da olabilir. Bir çay içsene yakın birine samimi gelebilirken Bir çay içsenize mesafeli hitapta kullanılabilir; ancak ikinci biçim de ısrarı ortadan kaldırmaz. Özellikle muhatap daha önce reddetmişse bu biçimler karar alanını daraltabilir.

6.İlişkiye ve ortama uygun seçim

Sen yakınlığı, siz ise çoğul hitabın yanında mesafeyi veya saygıyı gösterebilir. Yakın bir arkadaşına Bir bakabilir misin? demek nazik olabilir; aynı kişiye alışılmadık biçimde Bir baksanız… demek mesafe yaratabilir.

Resmî yazışmada isteğin sınırlarını açıkça belirtmek, yumuşatıcıları art arda sıralamaktan daha yararlıdır:

İlk örnekte nazikliği yalnızca koşul biçimi sağlamaz. Sürenin açıklanması ve başka bir tarihe olanak tanınması da muhatabın karar alanını korur.

7.Seçim için kısa kontrol listesi

1. Eylemi kim yapacak? Rica için baksanız, izin için baksam olur mu, teklif için bakayım mı, ortak öneri için bakalım mı gibi biçimleri ayırt et.
2. Gerçekten seçenek sunuyor musun? Uygunsanız diyorsan uygun olmama ihtimalini de hesaba kat.
3. İstek yeterince açık mı? Özellikle yazışmada aşırı örtük bir ifade yerine amacı ve süreyi belirt.
4. Tonun biçimle uyumlu mu? Koşul biçiminin sitem, sabırsızlık veya talimat olarak da yorumlanabileceğini unutma.

Nezaket, yalnızca dolaylılık değil; açık bir istekle karşıdakinin karar alanını birlikte korumaktır.