Karşı-olgusal yapılarda örtük varsayımlar.

Karşı-olgusal bir cümle, yalnızca gerçekleşmemiş bir durumu tasarlamaz; hangi bilgilerin ortak kabul edildiğini ve hangi etkenlerin sonucu değiştirebileceğini de sezdirir. Bu örtük içeriği çözümlemek için dil bilgisel biçimi, bağlamdan doğan çıkarımı ve konuşanın değerlendirmesini birbirinden ayırman gerekir.

1.Söylenen ile sezdirilen arasındaki sınır

Karşı-olgusal yorumda bir durum, gerçek dünyadaki durumun karşısına alternatif olarak konur. Ancak alternatifin hangi gerçeklere karşı kurulduğu her zaman cümlede açıkça belirtilmez.

Son düşünce, koşul yapısının tek başına kanıtladığı bir gerçek değildir. Ece'nin gelebilecek durumda olduğu, toplantıya katılmak istediği ve başka bir engelle karşılaşmayacağı da varsayılmaktadır.

Burada örtük varsayım, açıkça söylenmeden yorumun kurulmasına katkıda bulunan kabul anlamındadır. Bu geniş kullanım, dil bilimindeki daha dar önvarsayım kavramıyla bütünüyle aynı değildir: Her örtük kabul, dilsel bir unsurun zorunlu olarak taşıdığı önvarsayım değildir.

2.Biçim, gerçekleşmemişliği tek başına kesinleştirmez

-saydı / -seydi ve -mış / -miş / -muş / -müş olsaydı gibi biçimler, geçmişe veya gerçek durumdan uzak bir olasılığa ilişkin yorumları destekler. Bununla birlikte, koşulun gerçekleşmediği sonucuna yalnızca ekleri görerek varamazsın. Konuşanın ne bildiğine ve konuşmanın amacına da bakmalısın.

Bağlam	Cümle	Yorum
Ali'nin aramadığı biliniyor.	Ali aramış olsaydı telefonun kayıtlarında görünürdü.	Gerçekleşmemiş bir aramanın sonucu tasarlanıyor.
Ali'nin arayıp aramadığı araştırılıyor.	Ali aramış olsaydı telefonun kayıtlarında görünürdü; önce kayıtlara bakalım.	Bir olasılığın beklenen sonucu sınanıyor; aramadığı henüz kesinleşmiyor.
Konuşan şu an Ankara'da değil.	Şimdi Ankara'da olsaydım toplantıya katılırdım.	Geçmiş zamanla ilişkili biçim, şimdiki gerçekliğe aykırı bir durumu anlatıyor.

İlk iki örnekte yorum, aramaların güvenilir biçimde kaydedildiği kabulüne de dayanır. Kayıt sistemi arızalıysa sonuç ilişkisi yeniden değerlendirilmelidir.

3.Koşul gerçekleşmedi diye sonuç da gerçekleşmemiş olmaz

Karşı-olgusal cümleler, sonuç bölümündeki olayın gerçekte yaşanmadığını sıkça sezdirir. Ancak bu çıkarım her örnekte zorunlu değildir. Sonuç başka bir yoldan gerçekleşmiş olabilir.

Koşul gerçekleşmedi → sonuç gerçekleşmedi biçimindeki bir akıl yürütme bu nedenle güvenilir değildir. “Bana sormak”, verilen bağlamda adresi öğrenmek için yeterli bir yol olarak sunulmuştur; tek yol olduğu söylenmemiştir.

Karşılaştır:

• Bana sorsaydın adresi öğrenirdin. Başka bilgi kaynaklarını dışlamaz.
• Adresi yalnızca benden öğrenebilirdin. Başka bilgi kaynaklarını açıkça dışlar.

İkinci cümledeki dışlayıcılık, karşı-olgusallıktan değil, yalnızca sözünün kapsamından kaynaklanır.

4.Alternatif dünyada hangi koşullar sabit kalır?

Karşı-olgusal yorumda gerçekliğin bir yönünü değiştirirken diğer bütün ayrıntıları rastgele değiştirmeyiz. Konuşmanın amacı açısından ilgili olan bir arka planı koruruz. Bu arka planın sınırları ise tartışmaya açıktır.

Bir karşı-olgusal iddiayı değerlendirirken şu ayrımı yap:

1. Değiştirilen etkeni bul: Çıkış saati mi, bir karar mı, bir kişinin varlığı mı?
2. Korunan arka planı belirle: Ulaşım koşulları, kurallar veya kişilerin imkânları aynı mı kabul ediliyor?
3. Alternatif engelleri araştır: Değiştirilen etken dışında sonucu önleyecek bir durum var mı?

Yetişirdik, bu bağlamda daha güçlü bir sonuç beklentisi sunar. Belki yetişirdik ise konuşanın değerlendirmesini açıkça sınırlar. Böylece yalnızca tasarlanan durum değil, bu durumdan çıkarılan sonucun kesinlik derecesi de değişir.

5.Nedensellik, sorumluluk ve örtük suçlama

Bir etkeni değiştirdiğimizde sonucun da değişeceğini söylemek, o etkene nedensel önem yükleyebilir. Bununla birlikte, karşı-olgusal cümle tek başına ne nedenselliği kanıtlar ne de ahlaki sorumluluğu belirler.

Suçlama etkisi için ayrıca muhatabın zamanında gönderebilecek durumda olduğu ve bunu yapmasının beklendiği gibi kabuller gerekir. Dosyaya erişimi olmayan bir kişiye aynı sözü yöneltmek, bu kabuller yüzünden haksız bulunabilir.

6.Yorumunu üç ayrı düzeyde kur

Bir karşı-olgusal yapıyı çözümlerken şu üç soruyu ayrı ayrı yanıtla:

• Ne biliniyor? Koşulun gerçekleşmediği açıkça belirtilmiş mi, ortak bilgiden mi anlaşılıyor, yoksa henüz araştırılıyor mu?
• Ne varsayılıyor? Sonucun ortaya çıkması için hangi arka plan koşulları sabit tutuluyor? Başka yollar veya engeller dışlanmış mı?
• Ne yapılıyor? Konuşan bir olasılığı mı sınıyor, bir nedeni mi öne sürüyor, yoksa teşekkür veya suçlama mı iletiyor?

Temel ayrım şudur: Dil bilgisel biçim bir yorum alanı açar; bağlam gerçekleşmemişliği belirginleştirir; örtük kabuller ise sonuç ilişkisinin ne kadar güçlü olduğunu belirler. Bu düzeyleri ayırmak, hem aşırı kesin çıkarımları hem de örtük sorumluluk yüklemelerini fark etmeni sağlar.