-mış ile şaşırma ve sonradan fark etme.

Ne kadar değişmişsin! dediğinde yalnızca bir değişikliği bildirmezsin; bu değişikliği şimdi fark ettiğini ve belki de beklemediğini gösterirsin. -mış, uygun bağlamda şaşırmayı ve sonradan fark etmeyi anlatır. Bu kullanımı anlamak için bilgi kaynağının yanında bağlama, tonlamaya, kişi seçimine ve -dı ile kurulan karşıtlığa bakmak gerekir.

1.Olaydan çok fark etme anı

Bu kullanımda iki anı ayırmak yararlıdır: bir durumun ortaya çıktığı an ve konuşanın o durumun farkına vardığı an. -mış, konuşanın bilgisine yeni giren ya da önceki beklentisine uymayan bir durumu öne çıkarabilir.

İlk örnekte değişiklik daha önce gerçekleşmiştir; konuşan sonucu şimdi görür. İkinci örnekte anahtarların bulunduğu yer şimdi anlaşılır. Cebimdeymiş, anahtarların artık cepte olmadığını söylemez.

• Sonradan fark etme: Daha önce bilinmeyen ya da gözden kaçan bir durum anlaşılır.
• Şaşırma: Yeni bilgi, konuşanın beklentisiyle çelişir veya güçlü bir tepki doğurur.

Bu iki anlam birlikte bulunabilir; ancak her fark ediş güçlü bir şaşkınlık içermez.

2.Fark edilen şey geçmişte de şimdi de olabilir

Fiile doğrudan gelen -mış, çoğu kez önceden gerçekleşmiş bir olayın şimdi fark edilmesini anlatır. İsim ve sıfat yüklemlerindeki -(y)mış ile -yormuş gibi yapılarda ise fark edilen durum konuşma anında sürebilir.

Yapı	Bağlamlı örnek	Öne çıkan anlam
Fiil + -mış/-miş/-muş/-müş	Saksıya bakınca: Bitki büyümüş!	Önceki değişimin sonucu şimdi görülüyor.
İsim veya sıfat + -(y)mış/-(y)miş/-(y)muş/-(y)müş	Çorbayı tadınca: Bu çorba çok acıymış!	Şu anda geçerli bir özellik yeni fark ediliyor.
-yormuş	Sokağa bakınca: Aa, kar yağıyormuş!	Sürmekte olan olay şimdi fark ediliyor.
varmış / yokmuş	Çantayı açınca: İçinde bir not varmış!	Bir şeyin varlığı yeni anlaşılıyor.

Biçimler ünlü uyumuna göre değişir: kalmış, gelmiş, durmuş, gülmüş; kolaymış, güzelmiş, zormuş, mümkünmüş. İsim veya sıfat ünlüyle bitiyorsa araya y girer: acıymış, iyiymiş, pahalıymış.

3.Doğrudan görerek de fark edebilirsin

Şaşırma ve fark etme kullanımında bilginin mutlaka başka birinden gelmesi gerekmez. Konuşan bir şeyi doğrudan görebilir, duyabilir veya tadabilir. Önemli olan, bilginin o anda yeni bir farkındalık yaratmasıdır.

Son örnekte konuşan kendi eylemini değerlendirir. E-postayı bilinçli olarak göndermiştir; sonradan fark ettiği şey, adresin yanlış olmasıdır. Dolayısıyla birinci kişiyle kullanılan -mışım/-mişim/-muşum/-müşüm, yalnızca bilinçsizce yapılan eylemlerle sınırlı değildir.

Kişi eki, fark edilen durumun kiminle ilgili olduğunu gösterir: Yanılmışım, konuşanın kendi yanılgısını; haklıymışsın, karşısındaki kişinin haklılığını sonradan kabul etmesini anlatabilir.

4.-dı ile bakış açısı farkı

Aynı olayı -dı veya -mış ile anlatmak her zaman bir doğru–yanlış seçimi değildir. Ek seçimi, konuşanın olayı nasıl sunduğunu değiştirir.

Durum	-dı ile anlatım	-mış ile anlatım
Birinin gelişi	Geldin! Gelişi doğrudan karşılar.	Gelmişsin! Gelişin veya kişinin orada oluşunun yeni fark edildiğini öne çıkarabilir.
Yapılan hata	Yanlış dosyayı gönderdim. Eylemi bildirir.	Yanlış dosyayı göndermişim. Hatanın sonradan fark edilmesini öne çıkarır.
Bir değişiklik	Saçını kestirdin. Değişikliği doğrudan belirtir.	Saçını kestirmişsin! Değişikliğin şimdi fark edildiğini gösterebilir.

-dı kullanılan bir cümle de tonlamayla şaşkınlık taşıyabilir: Ne yaptın sen! Bu nedenle ayrım, “-dı şaşırma anlatmaz, -mış anlatır” biçiminde kurulamaz. Buradaki önemli karşıtlık, olayı bildirmek ile olaya ilişkin yeni farkındalığı öne çıkarmaktır.

5.Bağlam, tonlama ve destekleyici sözler

Bazı sözler, fark etme ve şaşırma yorumunu belirginleştirir:

• Aa: Ani fark edişi işaret eder. Aa, dükkân kapanmış!
• Meğer: Önceki bilgi veya beklentinin düzeltilmesini öne çıkarır. Ben onu misafir sanıyordum; meğer ev sahibiymiş.
• Demek ki: Yeni bilgiden bir sonuç çıkarıldığını gösterir. Işıklar yanıyor. Demek ki biri gelmiş.
• Ne kadar: Bir özelliğin derecesine yönelik tepkiyi güçlendirir. Ne kadar büyümüşsün!

Bu sözler zorunlu değildir ve aynı işi yapmaz. Özellikle demek ki, tek başına şaşkınlık değil, sonuç çıkarma bildirir.

Olumsuz cümlede de fark ediş anlatılabilir: Meğer sorun bilgisayarda değilmiş; kablo gevşekmiş. Burada konuşan önceki açıklamasını düzeltir.

Sorularda ise yeni bilgi teyit ettirilebilir:

Sorunun odağı bugün olduğu için soru eki bu sözcükten sonra gelir. mü ayrı yazılır; -ymüş ona bitişir.

6.Anlamı seçmek için kısa kontrol

Bir -mış cümlesini yorumlarken şu sırayı izle:

1. Yeni fark edilen ne? Bir olay mı, olayın sonucu mu, hâlen süren bir durum mu?
2. Önceki beklenti neydi? Yeni bilgi bu beklentiyi düzeltiyor mu?
3. Şaşkınlık gerçekten var mı? Bağlamı, destekleyici sözleri ve tonlamayı kontrol et.
4. -dı seçilse ne değişirdi? Olayı doğrudan bildirmek mi, yeni farkındalığı öne çıkarmak mı daha uygun olurdu?

Gönderdim eylemi bildirir; göndermişim hatırlanmayan veya gözden kaçan bir ayrıntının sonradan anlaşılmasını öne çıkarabilir. Buradaymışsın ise geçmişte bulunmayı değil, şu anki varlığın yeni fark edilmesini anlatabilir. Temel nokta yalnızca ne olduğu değil, konuşanın bunu ne zaman ve nasıl fark ettiğidir.