Nesne ve zarfın yüklem önündeki konumu (B2)

Yükleme yakınlık ve vurgu

Türkçede nesnenin ve zarf tümlecinin yerini değiştirerek cümlenin hangi bilgiye ağırlık verdiğini değiştirebilirsin. Bu yer değişikliği, özellikle belirtili nesnelerde esnektir; belirtisiz nesnelerde ise daha sınırlıdır. Burada yüklemin sonda kaldığı cümleleri karşılaştıracağız.

Zarf tümleci; zaman, durum, miktar gibi bilgiler verir. Yarın, dikkatle ve iki kez bu görevde kullanılabilir. Nesne ise fiilin bildirdiği işten etkilenen veya o işle doğrudan ilgili olan varlığı belirtir.

Nesnenin belirtili mi, belirtisiz mi olduğunu ayırt et.
Sorunun hangi bilgiyi istediğine bak.
Nesne ve zarfın sırasını buna göre değerlendir.

Konuşma dilinde nesne veya zarf yüklemden sonra da gelebilir: Aldım ekmeği., Ekmeği aldım sabah. Bunlar devrik cümlelerdir. Yüklemden sonraki bilgi, bağlama ve tonlamaya göre hatırlatma ya da sonradan eklenen bir açıklama gibi işlev görebilir. Bu kullanımları, burada incelediğimiz yüklem önündeki odak konumuyla aynı biçimde değerlendirme.

Belirtili nesne ve zarf yer değiştirebilir

Belirtili nesne, belirtme durumu eki taşır: -ı, -i, -u, -ü. Örneğin raporu, mektubu, bileti ve gözlüğü belirtili nesnedir. Bu nesneler zarf tümlecinden önce de sonra da gelebilir.

Sıra	Örnek	Uygun soru
Nesne + zaman zarfı + yüklem	Raporu yarın göndereceğim.	Raporu ne zaman göndereceksin?
Zaman zarfı + nesne + yüklem	Yarın raporu göndereceğim.	Yarın neyi göndereceksin?
Nesne + durum zarfı + yüklem	Raporu dikkatle okudum.	Raporu nasıl okudun?
Zaman zarfı + nesne + yüklem	Bugün raporu okudum.	Bugün neyi okudun?

İlk iki örnekte temel olay aynıdır. Değişen sıra, farklı sorulara cevap vermeyi kolaylaştırır. Özellikle bir bilgiyi başka bir bilgiyle karşılaştırırken yüklemin hemen önü önem kazanır.

Yüklemin hemen önündeki öge çoğu zaman vurgulanmaya elverişlidir. Ancak yalnızca sıraya bakarak kesin bir vurgu yorumu yapma. Bağlam ve konuşurken kullanılan ses vurgusu da önemlidir. Raporu dikkatle okudum cümlesi, özel bir karşılaştırma olmadan da doğal bir anlatımdır.

Sorulan bilgiyi yüklemin önüne getir

Bir soruya tam cümleyle cevap verirken istenen bilgiyi yüklemin hemen önüne yerleştirmek çoğu durumda doğal bir seçimdir.

Zaman soruluyor:

— Dosyayı ne zaman göndereceksin?

— Dosyayı akşam göndereceğim.

Nesne soruluyor:

— Akşam neyi göndereceksin?

— Akşam dosyayı göndereceğim.

Yapılış biçimi soruluyor:

— Dosyayı nasıl inceledin?

— Dosyayı dikkatle inceledim.

Aynı düzen, bir bilgiyi düzeltirken de kullanılabilir:

Dosyayı sabah değil, akşam göndereceğim.
Akşam mektubu değil, dosyayı göndereceğim.

Burada değil ile kurulan karşılaştırma, hangi bilginin öne çıkarıldığını açıkça gösterir. Bu sıralar tek mümkün seçenek değildir; verilen bağlamlarda doğal seçeneklerdir.

Gündelik yaşamda da aynı seçimi yapabilirsin:

Biletleri ne zaman alacaksın? — Biletleri yarın alacağım.
Yarın neyi alacaksın? — Yarın biletleri alacağım.
Çorbayı nasıl ısıttın? — Çorbayı yavaşça ısıttım.

Quick check

Try one question now.

“Anahtarı öğleden sonra buldum.” cümlesinde “anahtarı”, belirtme durumu eki taşıdığı için görevindedir.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Belirtisiz nesne yükleme yakın durur

Belirtisiz nesne, belirtme durumu eki almaz: kitap okumak, kahve içmek, mektup yazmak. Nötr anlatımda belirtisiz nesne genellikle yüklemin hemen önünde bulunur. Zarfı bu nesneden önce kullanmak güvenli bir seçimdir.

Nesnenin türü	Doğal, nötr sıra	Örnek
Belirtisiz nesne	Zarf + nesne + yüklem	Akşam kitap okuyacağım.
Belirtisiz nesne	Zarf + nesne + yüklem	Sabah kahve içtim.
Belirtisiz nesne	Durum zarfı + nesne + yüklem	Hızlı kitap okurum.
Belirtili nesne	Nesne + durum zarfı + yüklem	Kitabı hızlı okurum.
Belirtili nesne	Nesne + zarf + yüklem	Kitabı akşam okuyacağım.
Belirtili nesne	Zarf + nesne + yüklem	Akşam kitabı okuyacağım.

Akşam kitap okuyacağım cümlesinde kitap okuma etkinliği anlatılır; belirli bir kitap gösterilmez. Kitabı akşam okuyacağım cümlesinde ise hangi kitabın kastedildiği bağlamdan anlaşılır.

Hızlı kitap okurum cümlesinde hızlı, okuma biçimini bildirir ve belirtisiz nesneden önce gelir. Kitabı hızlı okurum cümlesinde ise belirtili nesne ile yüklem arasına durum zarfı gelebilir.

Bir sözcüğü de nesnenin belirtme durumu eki alıp almadığına göre farklı yapılarda kullanılabilir:

Akşam bir kitap okudum. — Bir kitap belirtisiz nesnedir; zaman zarfından sonra, yüklemin hemen önünde yer alır. Burada kitabın hangisi olduğu belirtilmez.
Bir kitabı akşam okudum, diğerini sabah okudum. — Bir kitabı, -ı ekiyle belirtili nesne olmuştur; zaman zarfından önce gelebilir. Bağlamda ayırt edilen kitaplardan biri kastedilir.

Dolayısıyla yalnızca bir sözcüğüne bakarak karar verme; nesnenin belirtme durumu eki taşıyıp taşımadığını da kontrol et.

Belirtisiz nesnenin yerini, belirtili nesne kadar serbestçe değiştirme. Kitap akşam okuyacağım sırası nötr anlatım için uygun bir model değildir; Akşam kitap okuyacağım biçimini tercih et.

Ancak “Belirtisiz nesne ile yüklem arasına hiçbir şey giremez” biçiminde mutlak bir kural da koyma. Kitap çok okurum ama dergi pek okumam gibi karşılaştırmalı kullanımlar mümkündür. Bunları nötr sıralamayla karıştırma.

Birden fazla zarf varsa

Bir cümlede zaman, miktar ve durum bildiren birden fazla zarf tümleci bulunabilir. Bunların hepsini yüklemin hemen önüne yerleştiremezsin. Sıralamayı bağlama göre kur; her zarf türü için değişmez bir yer olduğunu düşünme.

— Dün raporu kaç kez okudun?

— Dün raporu iki kez okudum.

— Raporu hangi gün iki kez okudun?

— Raporu iki kez dün okudum; bugün yalnızca bir kez okudum.

İkinci cevapta dün, bugünle karşılaştırıldığı için yüklemin hemen önündedir. Böyle bir bağlam yoksa ilk sıra daha nötr bir seçimdir.

Bir zarfın yerini değiştirirken ait olduğu söz grubunu da koru:

Raporu çok dikkatli bir biçimde okudum.
Çok dikkatli bir biçimde raporu okudum.

Burada çok, dikkatli sözcüğünün derecesini belirtir. Bütün söz grubunu birlikte taşıdığında bu ilişki korunur.

Sıralamayı kontrol et

Cümleni kurduktan sonra şu üç soruyu sor:

Nesne belirtili mi? Belirtili nesne, zarfın önünde veya arkasında bulunabilir. Belirtisiz nesneyi nötr anlatımda yüklemin hemen önünde tut.
Hangi bilgi soruluyor veya karşılaştırılıyor? Belirtili nesneyi ya da ilgili zarfı yükleme yaklaştırmak bu bilgiyi öne çıkarmaya yardımcı olabilir.
Bağlam ve anlam korunuyor mu? Sözcük sırasının tek başına kesin vurgu belirlemediğini unutma; birlikte anlam oluşturan söz gruplarını gereksiz yere parçalama.

Dosyayı yarın göndereceğim zaman sorusuna, Yarın dosyayı göndereceğim nesne sorusuna uygun bir cevap olabilir. Belirtisiz nesnede ise nötr modeli hatırla: Yarın mektup yazacağım.

1.Yükleme yakınlık ve vurgu

2.Belirtili nesne ve zarf yer değiştirebilir

3.Sorulan bilgiyi yüklemin önüne getir

Try one question now.

4.Belirtisiz nesne yükleme yakın durur

5.Birden fazla zarf varsa

6.Sıralamayı kontrol et

Now make it stick.