Ögelerin düşürülmesi ve bağlamdan tamamlama.

Bir konuşmada ya da metinde her bilgiyi yeniden söylemek gerekmez. Ögelerin düşürülmesini anlamak için söylenmeyen bilgiyi bağlamdan tamamlamalı, bu bilginin hangi kişi, varlık veya yargıyla ilgili olduğunu belirlemelisin. Kendi anlatımında ise kısalık ile açıklık arasında denge kurmalısın.

1.Söylenmeyen bilgi nasıl anlaşılır?

Öge düşürme veya eksiltme, bağlamın sağladığı bir bilgiyi açıkça söylemeden anlatımı sürdürmektir. Söylenmeyen bilgi önceki bir cümleden, sorudan ya da konuşma ortamından anlaşılabilir.

Burada önemli olan, cümlede bir sözcüğün bulunmaması değil, dinleyicinin gerekli bilgiyi güvenilir biçimde tamamlayabilmesidir. Her kısa cümle de mutlaka eksiltili değildir: Çocuk uyuyor. cümlesinde bağlamdan bulunması gereken bir nesne yoktur.

Öznenin kişi ekinden anlaşılması bu konunun tanıdık bir örneğidir. Ancak bağlamdan tamamlama yalnızca özneyle sınırlı değildir; nesne, yer veya yön bildiren öge, hatta yüklem de söylenmeyebilir.

2.Bağlamın üç kaynağı

Bilginin kaynağı	Örnek	Bağlamdan tamamlanan bilgi
Önceki cümle	Raporu bitirdim. Sabah göndereceğim.	Gönderilecek şey rapordur.
Sorunun yapısı	— Kiminle görüştün? — Müdürle.	Müdürle görüştüm.
Ortak durum	Masadaki kutuyu işaret ederek: Açar mısın?	Açılması istenen şey kutudur.

İlk örnekte gönderme yapılan varlık açıkça adlandırılmıştır. İkinci örnekte soru, yanıtın hangi bilgiyi vermesi gerektiğini belirler. Üçüncü örnekte ise konuşanlar aynı ortamı paylaşır.

Bağlamdan tamamlarken şu kaynaklara bakabilirsin:

• Önceki cümlelerde hangi kişi veya varlık öne çıkıyor?
• Soru, hangi ögeyi öğrenmek istiyor?
• Konuşanların ortaklaşa gördüğü veya bildiği ne var?

3.Cümleler arasında ögeyi düşürmek

Bir ögenin önceki cümlede bulunması, onu sonraki cümlede mutlaka düşürebileceğin anlamına gelmez. Söylenmeyen ögenin yeni yüklemle ilişkisi de anlaşılır olmalıdır.

Özellikle üçüncü kişiyle kurulan cümlelerde kişi eki, tek başına belirli bir kişiyi göstermez. Kimin kastedildiğini söylemden çıkarırsın. Dolayısıyla aynı çekimle kurulmuş iki cümlenin öznesinin mutlaka aynı olduğunu varsaymamalısın.

Ayrıca Mektup yazıyorum. gibi bir cümlede nesne söylenmemiş değildir; mektup zaten nesnedir. Yazıyorum. ise bağlama göre belirli bir metne gönderme yapabilir veya yalnızca yapılan etkinliği bildirebilir. Her kullanımda gizli bir belirli nesne arama.

4.Kısa yanıtlarda yüklemi tamamlamak

Sorunun yüklemini yinelemeden yalnızca istenen bilgiyi verebilirsin. Bu tür yanıtlar konuşmada doğaldır; iletişim bakımından eksik sayılmaz.

Soru	Kısa yanıt	Tamamlanmış biçim
Kimi aradın?	Ece’yi.	Ece’yi aradım.
Kime haber verdin?	Ece’ye.	Ece’ye haber verdim.
Nereden geliyorsun?	Kütüphaneden.	Kütüphaneden geliyorum.
Ne zaman görüşeceğiz?	Yarın.	Yarın görüşeceğiz.

Yüklem söylenmese de yanıtın onunla kurduğu ilişki sürer. Bu nedenle gerekli durum eki kısa yanıtta da korunur: kimi → Ece’yi, kime → Ece’ye, nereden → kütüphaneden.

Kısa yanıtlar yalnızca soruların ardından gelmez. de/da bağlacıyla, önceki konuşanın bildirdiği duruma başka bir kişinin de katıldığını belirtebilirsin. Düşürülen yüklemi tamamlarken önceki sözün olumlu ya da olumsuz oluşunu da korumalısın.

Önceki söz	Kısa yanıt	Tamamlanmış biçim
Ben toplantıya katıldım.	Ben de.	Ben de toplantıya katıldım.
Ben dün gelmedim.	Ben de.	Ben de dün gelmedim.
Ben bu filmi izledim.	Ayşe de.	Ayşe de bu filmi izledi.

Bu yanıtlarda de/da ayrı yazılır. Ben de. tek başına olumlu bir eylem bildirmez; hangi yargının paylaşıldığını önceki söz belirler.

Kısa yanıtın bir soruyu cevaplaması ile konuşanın sözünü yarıda kesmesi aynı şey değildir. Yarın. uygun sorunun tam bir yanıtı olabilir. Ben aslında… ise devamı bilinmeyen, yarım bırakılmış bir sözdür; buradan tek bir tamamlanmış cümle çıkarılamaz.

5.Belirsizlik ve anlatım tercihi

Eksiltme, tekrarları azaltır; fakat birden fazla olası gönderim varsa okura gereksiz bir yorum yükü getirebilir.

Böyle durumlarda o zamirini eklemek de her zaman yeterli olmaz: O çok endişeliydi. cümlesi iki kişiden hangisini gösterdiğini yine açık bırakabilir. Gerektiğinde adı tekrar etmek, kötü bir tekrar değil, açıklık sağlayan bir tercihtir.

Ögenin açıkça söylenmesi karşıtlığı da belirginleştirebilir:

• Dosyayı inceledim. Önceki soruya doğrudan yanıt olabilir.
• Dosyayı ben inceledim, Ece değil. İşi kimin yaptığı özellikle belirtilir.

İkinci örnekte ben yalnızca kişi bilgisi vermez; Ece ile karşıtlık kurar. Ögeyi düşürüp düşürmemeye karar verirken bu iletişim amacını da korumalısın.

Resmî veya akademik metinlerde eksiltme yasak değildir. Ancak sorumlunun, işlemin ya da gönderme yapılan belgenin açık olması gereken yerlerde tekrar, kısalıktan daha değerlidir.

6.Sıralı ve bağlı cümlelerde ortak ögeler

Virgülle sıralanan veya ve, ama gibi bağlaçlarla bağlanan cümlelerde ortak bir ögeyi her yüklem için yeniden söylemek gerekmez. Ancak ortak kullanılan öge, ilgili yüklemlerin her birine uygun olmalıdır.

Ortak öge	Örnek	Tamamlama
Özne	Selin içeri girdi, pencereyi açtı.	Pencereyi açan da Selin’dir.
Nesne	Raporu okudum ve arşivledim.	Raporu okudum ve raporu arşivledim.
Yönelme bildiren öge	Ece’ye güvendim ve inandım.	Ece’ye güvendim ve Ece’ye inandım.

6.1Yüklemler farklı durum ekleri istiyorsa

Aynı varlıktan söz edilmesi, aynı biçimin iki yükleme de bağlanabileceği anlamına gelmez. Birini sevmek belirtme, birine güvenmek yönelme eki gerektirir.

Bu konuyu biliyor ve ona inanıyorum. cümlesinde ise durum eki uyuşmazlığı yoktur: bu konuyu, bilmek fiiline; ona, inanmak fiiline bağlanır. Burada denetlenecek nokta, ona zamirinin neye gönderme yaptığı ve konuya inanmanın bağlamda anlamlı olup olmadığıdır.

6.2Ortak yüklemi düşürmek

Ali çay, ben kahve içtim. cümlesinde ilk bölümün yüklemi söylenmez. Tam biçim Ali çay içti, ben kahve içtim. olur. Yüklemi tamamlarken yalnızca son sözcüğü kopyalamaz, özneye uygun kişi çekimini de kurarsın. Bu eksiltme, iki kişinin tercihlerini karşılaştırmayı sağlar.

Zaman veya olumluluk bakımından farklı yargılar anlatmak istiyorsan bunları açıkça belirt: Ali çay içmedi, ben kahve içtim. cümlesindeki içmedi düşürülürse olumsuzluk bilgisi korunmaz.

7.Eklerin ortak kullanımı

Bazen bütün bir öge yerine, sıralanan sözcüklerde tekrarlanacak bir ek yalnızca son sözcükte bulunur. Buna ek eksiltmesi denir. Bu kullanım, ortak ekin hangi sözcükleri kapsadığı ve hangi bilgiyi taşıdığı açık olduğunda kabul görür; her eki her yapıda düşürebileceğin anlamına gelmez.

7.1Fiillerde kişi ekini ortak kullanmak

Her akşam okuyor ve yazıyorum. cümlesi, iki eylemi de konuşanın yaptığı bağlamda Her akşam okuyorum ve yazıyorum. anlamına gelir. İlk fiilde şimdiki zaman eki vardır; birinci tekil kişi eki yalnızca ikinci fiilde söylenmiştir.

Ancak okuyor tek başına üçüncü tekil kişi çekimi de olabilir. Özne değişiyorsa bunu göster: O okuyor, ben yazıyorum. İki eylemin de sana ait olduğunun özellikle açık olması gerekiyorsa Ben okuyorum ve yazıyorum. biçimini kullanabilirsin.

7.2İsimlerde ekin kapsamını belirlemek

Kitap ve defterlerimiz gibi yapılarda sondaki eklerin ilk ismi de kapsadığı bir okuma mümkündür. Bununla birlikte, bu ifade tek başına kitapların sayısını ve kime ait olduğunu kesinleştirmez: kitap ayrı bir unsur, defterlerimiz ise bize ait birden fazla defter olarak da anlaşılabilir.

Anlatılmak istenen	Açık biçim
Birden fazla kitap ve defter; hepsi bize ait	Kitaplarımız ve defterlerimiz
Bir kitap ve birden fazla defter; hepsi bize ait	Kitabımız ve defterlerimiz
Bir kitap bana, birden fazla defter bize ait	Kitabım ve defterlerimiz

8.Açıklık denetimi

Bir ögeyi düşürmeden veya eksiltili bir ifadeyi yorumlamadan önce şu sırayı izle:

1. Kaynağı bul: Söylenmeyen bilgi önceki metinde mi, soruda mı, ortak ortamda mı?
2. İlişkiyi denetle: Tamamladığın öge yükleme anlam ve durum eki bakımından uyuyor mu?
3. Başka olasılık ara: Aynı ifadeye birden fazla kişi veya varlık uyuyor mu?
4. Anlatım amacını koru: Ögeyi söylememek önemli bir karşıtlığı veya sorumluluk bilgisini siliyor mu?