Olumsuzluğun kapsamı.

Olumsuz bir cümleyi anlamak için yalnızca olumsuzluk ekini bulmak yetmez. Neyin olumsuzlandığını da belirlemen gerekir. Olumsuzluğun kapsamı; bütün bir olayla, belirli bir ögeyle, miktarla, sıklıkla veya zorunlulukla ilgili olabilir.

1.Olumsuzluk neyi kapsar?

Kapsam, olumsuzluğun anlam bakımından etkilediği bölümdür. Olumsuz bir cümle her zaman cümledeki bütün bilgileri reddetmez.

• Ece bugün raporu göndermedi. Raporu gönderme olayının bugün gerçekleştiği reddedilir. Başka bir gün gönderip göndermediği belli değildir.
• Raporu Ece değil, Deniz gönderdi. Gönderme olayı gerçekleşmiştir; düzeltilen bilgi, gönderen kişinin kimliğidir.
• Ece raporların hepsini göndermedi; yalnızca ikisini gönderdi. Gönderme olayı tamamen reddedilmez. Raporların tamamının gönderildiği reddedilir.

Bu nedenle cümleyi yorumlarken olumsuz biçimin yanında bağlama ve karşıtlığa da bak.

1.1Sözcük dizilişi ve vurgu

Türkçede yüklemden hemen önceki konum, çoğu zaman odaklanan bilgiyi taşır. Konuşurken belirli bir sözcüğü vurgulamak da hangi bilginin karşıtlık içinde yorumlanacağını gösterir. Aşağıdaki büyük harfler konuşma vurgusunu belirtir:

Cümle	Öne çıkan karşıtlık
Raporu ECE göndermedi.	Raporu gönderenin Ece olduğu düşüncesi reddedilir; kişi öne çıkar.
Ece raporu BUGÜN göndermedi.	Gönderme olayının bugün gerçekleştiği reddedilir; zaman öne çıkar.

İlk cümle tek başına raporu başka birinin gönderdiğini, ikinci cümle de Ece'nin raporu başka bir gün gönderdiğini kesinleştirmez. Bu bilgileri açıkça vermek için Raporu Ece değil, Deniz gönderdi veya Ece raporu bugün değil, dün gönderdi diyebilirsin. Sözcük dizilişi ve vurgu yorumu yönlendirir; kapsamı belirlerken bağlamı da dikkate al.

2.Değil ile belirli bir ögeyi düzeltme

A değil, B yapısı, A bilgisini reddedip yerine B bilgisini koyar. Bu yapı yalnızca kişileri değil, zamanı, yeri ve başka ögeleri de karşılaştırabilir.

Düzeltilen bilgi	Örnek	Korunan bilgi
Kişi	Toplantıya Selin değil, Mert katıldı.	Bir kişi toplantıya katıldı.
Zaman	Toplantı pazartesi değil, salı günü yapılacak.	Toplantı yapılacak.
Yer	Evde değil, kütüphanede çalıştım.	Çalışma gerçekleşti.
Nesne	Çayı değil, kahveyi döktüm.	Bir içecek döküldü.

Karşılaştırılan ögeler cümledeki görevlerine uygun ekleri korur: çayı değil, kahveyi; Ankara'ya değil, İzmir'e.

2.1Sadece / yalnızca … değil, … de

Sadece A değil, B de yapısında A reddedilmez; bilginin A ile sınırlı olduğu düşüncesi reddedilir. B de aynı duruma eklenir. Sadece yerine yalnızca kullanılabilir.

• Toplantıya sadece Selin değil, Mert de katıldı. Selin de Mert de katıldı.
• Yalnızca raporu değil, sunumu da hazırladım. Hem raporu hem sunumu hazırladım.

Selin değil, Mert katıldı cümlesi Selin'in katıldığını reddederken Sadece Selin değil, Mert de katıldı cümlesi Selin'in katıldığı bilgisini korur.

3.Hepsi değil ile hiçbiri arasındaki fark

Bir grubun tamamını olumsuzlamak ile o gruptaki her bir kişi veya şeyi olumsuzlamak aynı değildir.

İfade	Anlam
Başvuruların hepsi kabul edilmedi; bazıları kabul edildi, bazıları reddedildi.	Kabul edilenler de edilmeyenler de var.
Başvuruların hiçbiri kabul edilmedi.	Kabul edilen başvuru yok.
Herkes gelmedi; yalnızca üç kişi geldi.	Grubun tamamı gelmedi, ama gelenler var.
Hiç kimse gelmedi.	Gelen kişi yok.

Hepsi değil anlamı, tek başına kaç kişinin veya şeyin söz konusu olduğunu belirtmez. Kesin miktarı ya da bazı olumlu durumların varlığını anlatmak istiyorsan ek bilgi ver.

Türkçede hiç kimse, hiçbiri, hiçbir şey gibi ifadeler normal bir bildirme cümlesinde olumsuz yüklemle kullanılır: Hiçbir şey anlamadım. Burada iki olumsuzluk birbirini kaldırmaz; cümle olumlu anlam kazanmaz.

3.1Ne … ne (de): İki durumu da reddetme

Ne … ne (de) yapısı, bağladığı ögelerin veya olayların ikisini de olumsuzlar. Bu yapının yalın kullanımında yüklem olumlu biçimdedir; olumsuz anlamı bağlaçlar verir. İkinci ne sonrasındaki de isteğe bağlıdır.

• Ne aradı ne de mesaj attı. Aramadı ve mesaj da atmadı.
• Ne çay ne kahve içtim. Çay da kahve de içmedim; başka bir içecek içip içmediğim belirtilmez.

4.Sıklık: Her zaman değil, hiçbir zaman

Sıklık ifadeleri, olumsuzluğun kaç durum için geçerli olduğunu anlamana yardım eder.

Her zaman + olumsuz yüklem yapısında da bağlam önemlidir. Bazen konuşan kişi sürekli olumsuz bir durumu anlatmak isteyebilir. Anlamı açık tutmak için bazı günler, bazen veya hiçbir zaman gibi ifadelerden yararlan.

5.Zorunluluğu olumsuzlamak

Yapmak zorunda olmamak, bir şeyi yapmanın gerekli olmadığını belirtir. Yapmamak zorunda olmak ise o şeyi yapmamanın gerekli olduğunu belirtir. Olumsuzluğun yeri değişince anlam da değişir.

Yapı	Örnek	Anlam
Yapmak zorunda değil	Yarın gelmek zorunda değilsin; istersen gelebilirsin.	Gelmen gerekli değil.
Yapmamak zorunda	Ameliyattan önce bir şey yememek zorundasın.	Yememen gerekli.

İlk cümlede olumsuzlanan şey gelme eylemi değil, zorunluluktur. İkinci cümlede zorunluluk devam eder; gerekli olan davranış, yemek yememektir.

5.1Gerekmek ve -malı / -meli

Aynı ayrım gerekmek ile de kurulur. -malı / -meli ise bağlama göre gereklilik veya tavsiye bildirir; olumsuz biçimi, eylemi yapmaman gerektiğini ya da yapmamanın uygun olduğunu anlatır.

Örnek	Olumsuzluğun etkisi
Bugün gitmen gerekmiyor; istersen kalabilirsin.	Gitme zorunluluğu yok.
Bugün gitmemen gerekiyor; burada sana ihtiyacımız var.	Gerekli olan, gitmemendir.
Bugün gitmemelisin; biraz dinlensen iyi olur.	Gitmemen tavsiye edilir.

Gitmemelisin, gitmen gerekmiyor ile aynı anlama gelmez. Gerekliliğin bulunmadığını söylemek için gitmen gerekmiyor veya gitmek zorunda değilsin kullanılır.

5.2Olasılık ve yeterlikte olumsuzluk

Gelmeyebilir ile gelemeyebilir de farklı bilgileri öne çıkarır:

• Ece yarın gelmeyebilir. Gelmeme olasılığı vardır; bunun nedeni belirtilmez.
• Ece yarın gelemeyebilir; arabası arızalı. Gelmesinin mümkün olmaması, yani gelmeye imkân bulamaması olasılığı vardır.

İlkinde olasılık gelmeme durumuyla, ikincisinde ise gelememe durumuyla ilgilidir. İkisi de kesin bir sonuç bildirmez.

6.Kapsamı belirleme kontrolü

Olumsuz bir cümleyi yorumlarken şu sırayı izle:

1. Olumsuz biçimi bul: Fiilde olumsuzluk eki mi var, yoksa değil mi kullanılmış?
2. Reddedilen bilgiyi belirle: Olay mı, kişi mi, zaman mı, miktar mı, zorunluluk mu?
3. Kapsamı gösteren sözcüklere bak: Hepsi, hiçbiri, bazen, hiçbir zaman aynı anlamı vermez.
4. Bağlamı kontrol et: Cümle birden fazla yoruma açıksa kısa bir açıklama ekle.

Hepsi değil, hiçbiri demek değildir. Zorunda değil, yapmamalı demek değildir. A değil, B ise olayı bütünüyle reddetmek yerine belirli bir bilgiyi düzeltir.