Paralel yapılarda ortak ekler ve eksiltme.

Paralel yapılarda aynı dil bilgisel bilgiyi her ögede yeniden belirtmek zorunda değilsin: Yorgundum ve isteksizdim yerine Yorgun ve isteksizdim diyebilirsin. Ancak ekleri ortaklaştırmak yalnızca anlatımı kısaltmaz; ögelerin nasıl gruplandığını, ekin hangi ögeleri kapsadığını ve karşıtlığın ne ölçüde belirginleştiğini de etkiler.

1.Ortak ekin kapsamı

Ek ortaklaştırması, sıralanan veya bağlanan ögelerle ilgili bir ekin yalnızca son ögede açıkça bulunmasıdır. Önceki ögede söylenmeyen bilgi, paralel yapıdan tamamlanır. Bu kullanım ek askıya alma olarak da adlandırılır.

Yorgun ve isteksizdim cümlesinde geçmiş zaman ve birinci tekil kişi bilgisi yalnızca isteksizdim üzerinde görünür; fakat iki özelliği de aynı konuşucuya ve aynı geçmiş zaman çerçevesine bağlar.

Eklerin tekrarlandığı yapı	Ortaklaştırılmış yapı	Ortak yorumlanan bilgi
Yorgundum ve isteksizdim.	Yorgun ve isteksizdim.	Geçmiş zaman ve birinci tekil kişi
Çalışıyoruz ve üretiyoruz.	Çalışıyor ve üretiyoruz.	Birinci çoğul kişi
Ankara'da ve İstanbul'da toplantılar düzenlendi.	Ankara ve İstanbul'da toplantılar düzenlendi.	Bulunma durumu

Bunlar aynı türden birer mekanik silme işlemi değildir. İsim yüklemlerinde, çekimli fiillerde ve durum eki alan adlarda ortaklaştırmanın koşulları farklılaşır. Bir örnekte mümkün olan kısaltmayı bütün ek dizilerine uygulayamazsın.

2.Yüklemlerde ortak kişi ve zaman bilgisi

Paralel fiillerde kişi bilgisi son yüklemde belirtilebilir. Önceki fiiller zaman veya kip ekini koruyabilir:

İkinci örnekte tam biçime dönerken karşılaştıracak → karşılaştıracağız değişimine dikkat et. Ortak olan şey her zaman değişmeden kopyalanabilen bir ses dizisi değildir; ekin dil bilgisel işlevi ortaktır. Ünlü uyumu ve ses değişmeleri, her sözcüğün tam çekiminde yeniden uygulanır.

İsim yüklemlerinde ek-fiilin zaman ve kişi bilgisi de ortak olabilir:

• O gün sessiz ve dalgındı. → O gün sessizdi ve dalgındı.
• Bu konuda istekli ve kararlıyız. → Bu konuda istekliyiz ve kararlıyız.

Birleşik zamanlı fiillerde ise son yüklemdeki ek-fiil önceki fiille de ilişkilendirilebilir:

2.1Hangi ekler askıya alınabilir?

Ekin yalnızca biçimine değil, hangi katmanda bulunduğuna bak. Ek-fiil katmanındaki -dı, -mış, -sa uygun paralel yapılarda ortak olabilir: sessiz ve dalgındı, sessiz ve dalgınmış, sessiz ve dalgınsa. Yukarıdaki çalışıyor ve üretiyoruz örneğinde ise ortaklaştırılan -uz, z-tipi kişi eklerindendir; bu dizinin birinci çoğul kişi biçimleri -ız/-iz/-uz/-üz olarak görülür.

Fiil kök veya gövdesine doğrudan gelen -dı geçmiş zaman eki aynı şekilde askıya alınamaz. Bu çekimde kullanılan k-tipi kişi ekini de tek başına son fiile bırakamazsın. Aşağıdaki ✗ işaretleri, biçimin belirtilen ortak kişi ve zaman yorumunu veremediğini gösterir:

• ✗ Gel ve gittik. → ✓ Geldik ve gittik. İlk biçimde gel, geçmiş zamanlı birinci çoğul kişi yüklemi olarak tamamlanamaz; emir olarak okunabilir.
• ✗ Geldi ve gittik. (İki eylemi de biz yaptık anlamında.) → ✓ Geldik ve gittik. Geldi, üçüncü tekil kişiyi bildirir; son fiildeki -k ona yayılamaz.

Bu sınır, ek-fiilin kişi ekiyle birlikte ortaklaştırılmasını engellemez: Yorgun ve isteksizdik yapısı, Yorgunduk ve isteksizdik olarak açılabilir. Burada askıya alınan, yalnızca -k değil, ek-fiil ve kişi bilgisinin bütünüdür.

Olumsuzluk eki -ma/-me de son fiilden önceki fiile yayılamaz:

• ✗ Çalışıyor ve üretmiyoruz. (Ne çalışıyoruz ne de üretiyoruz anlamında.) → ✓ Çalışmıyor ve üretmiyoruz. İki fiilin de olumsuz olması isteniyorsa olumsuzluk her birinde belirtilir; kişi eki yine ortak olabilir.

2.2Resmî anlatımda -dır

İsim yüklemlerindeki -dır da ortaklaştırılabilir:

• Bu düzenleme önemli ve gereklidir. → Bu düzenleme önemlidir ve gereklidir.
• Bu hükümler zorunlu ve bağlayıcıdır. → Bu hükümler zorunludur ve bağlayıcıdır.

Bu örneklerde -dır, bildirime resmî ve kesinleyici bir ton verir; ortaklaştırılması da sıralamayı sıkılaştırır. Hukuki veya idari bir metinde iki niteliğin aynı özneye yüklendiği açık olmalıdır. Ayrı ayrı vurgulamak gerektiğinde eki tekrarlayabilirsin.

3.Adlarda durum eki ve gruplama

Durum eki, uygun bir sıralamada yalnızca son adda bulunabilir. Ankara ve İstanbul'da toplantılar düzenlendi cümlesinde iki şehir birlikte yer bildiren bir grup oluşturur.

Bu ortaklaştırmanın temel koşulu, adların cümlede aynı söz dizimsel ilişkiye girmesidir. Ek isteyen sözcüğü ve her adın onunla ilişkisini kontrol et:

Tam biçimleri kurarken ekin yüzeyde aynı görünmesini bekleme: Ankara ve İzmir'de ifadesinin açık biçimi Ankara'da ve İzmir'de olur. Bulunma ilişkisi ortaktır; ekin ünlüsü ise her ada göre belirlenir.

Durum ekinin ortaklaştırılabilmesi, çokluk ve iyelik eklerinin de her bağlamda aynı açıklıkla ortaklaştırılabileceği anlamına gelmez. Özellikle birden fazla ek içeren adlarda kapsamı ayrıca denetlemelisin.

İyelik ekindeki kişi bilgisiyle sahip olunan nesnelerin sayısını ayır: kitabımız tek bir kitabı, kitaplarımız birden fazla kitabı belirtir; ikisinde de iyelik birinci çoğul kişiye aittir. Ortaklaştırılmış biçimde hem bu sayı ayrımını hem de iyeliğin hangi adları kapsadığını kontrol et.

4.Eksiltmenin sınırı: aynı görev, açık bağlantı

Ortaklaştırma, dinleyicinin eksik bilgiyi güvenle tamamlayabildiği ölçüde işe yarar. Yalnızca sözcüklerin yan yana gelmesi yeterli değildir.

1. Görevi belirle. Ögeler aynı yüklemin aynı türden tamamlayıcıları mı, yoksa ayrı cümlelerin parçaları mı?
2. Özne ve zaman ilişkisini kontrol et. Son yüklemin kişi veya zaman bilgisi önceki yükleme gerçekten uygulanabiliyor mu?
3. Tam biçimleri kur. Her ögeyi kendi ünlü uyumu ve ses değişmeleriyle çekimle.
4. Anlamı karşılaştır. Açılmış biçim, amaçlanan anlamı koruyor mu?

Her ortaklaştırma bütün çekim bilgisini kapsamak zorunda değildir. Çalışıyor ve üretiyoruz yapısında şimdiki zaman eki iki fiilde de bulunur; yalnızca birinci çoğul kişi eki son fiilde belirtilerek ortaklaştırılır. Açık biçim çalışıyoruz ve üretiyoruz olur.

5.Kapsam belirsizliği ve ek tekrarı

Son ögedeki ekin önceki ögeleri kapsayıp kapsamadığı her zaman açık değildir. Bazen aynı yüzey biçimi, farklı gruplamalara izin verir.

Ek tekrarı bu nedenle gereksiz bir anlatım fazlalığı değildir. Özellikle kapsamın önemli olduğu metinlerde belirsizliği azaltır.

• Kısa ve sıkı bağlı sıralamalarda ortaklaştırma akıcılık sağlayabilir.
• Uzun veya iç içe sıralamalarda ekleri yinelemek bağlantıları görünür kılar.
• Karşıtlık kurarken her ögeyi tam çekmek ayrı ayrı vurgulamayı kolaylaştırabilir.
• Hukuki, idari veya teknik metinlerde kısalıktan önce kapsam açıklığını gözetmelisin.

Ankara'da da İstanbul'da da biçimi, yalnızca Ankara ve İstanbul'da ifadesinin daha uzun karşılığı değildir. Tekrarlanan da bağlaçları her şehri ayrıca öne çıkarır. Dil bilgisel bilgiyi koruyan bir kısaltma, söyleyiş etkisini yine de değiştirebilir.

6.Son denetim: kısalık mı, açıklık mı?

Bir paralel yapıyı kısaltmadan önce şu üç soruyu sor:

• Ne ortak? Kişi, zaman, durum veya başka bir ek bilgisi mi?
• Nereye kadar ortak? Son ögedeki bilgi bütün sıralamaya mı, yalnızca son ögeye mi ait?
• Ne değişiyor? Tam biçime döndüğünde anlam, gruplama veya vurgu farklılaşıyor mu?

Ortak ek, ortak bir dil bilgisel ilişkiyi görünür kılmalıdır; farklı ilişkileri tek biçimin altında gizlememelidir.