Serbest dolaylı anlatımda kişi ve zaman.

Serbest dolaylı anlatımda karakterin sözü veya düşüncesi, çoğunlukla bir aktarma cümlesine bağlanmadan anlatıcının söylemine karışır. Kişi ve iyelik biçimleri anlatıcının kurduğu çerçeveye uyarken zaman ifadeleri, sorular ve değerlendirmeler karakterin bulunduğu ana bağlı kalabilir. Burada amaç, bu iki düzlemi ayırt ederek kişi ve zaman seçimlerinin anlatımdaki etkisini çözümlemektir.

1.Kimin cümlesi, kimin düşüncesi?

Serbest dolaylı anlatımı yalnızca belirli bir ekten tanıyamazsın. Anlatı bağlamını, karakterin bilgi sınırını ve cümlenin taşıdığı tutumu birlikte değerlendirmen gerekir. Özellikle üçüncü kişili anlatılarda dil bilgisel kişi anlatıcıya, şaşkınlık veya yakınma gibi tutumlar ise karaktere bağlanabilir.

Bu okuma, soruların Selin'in yaşadığı hayal kırıklığına bağlanmasıyla güçlenir. Aynı soru biçimleri başka bir bağlamda anlatıcının kendi yorumunu da taşıyabilir.

2.Aktarma biçimleri arasında kişi farkı

Aşağıdaki karşılaştırmada düşüncenin sahibi Ece'dir. Yarın, Ece'nin düşünme anından sonraki günü gösterir.

Anlatım biçimi	Örnek	Kişi ve yapı
Doğrudan anlatım	Ece düşündü: “Yarın buradan ayrılacağım. Daha ne bekliyorum?”	Ece kendisinden birinci kişiyle söz eder.
Dolaylı anlatım	Ece, ertesi gün oradan ayrılacağını ve daha ne beklediğini düşündü.	Düşünce, düşündü fiiline bağlı yapılarla aktarılır.
Serbest dolaylı anlatım	Ece bavulunu kapattı. Yarın buradan ayrılacaktı. Daha ne bekliyordu?	Bağımsız cümlelerde üçüncü kişi kullanılır; soru karakterin sabırsızlığını taşır.

Tablodaki dolaylı anlatımda ertesi gün ve oradan, anlatıcının konumuna uygun seçimlerdir; dolaylı anlatım bunları her bağlamda zorunlu kılmaz. Serbest dolaylı anlatımdaki yarın ve buradan ise Ece'nin zaman ve mekân algısını sürdürür.

3.Kişi değişimi iyelik ve dönüşlülüğe de uzanır

Kişi seçimini yalnızca yüklemde arama. İyelik ekleri, kişi zamirleri ve kendi gibi dönüşlülük biçimleri de aynı gönderim düzeninin parçalarıdır.

Türkçede özne çoğu zaman söylenmediğinden kişi ilişkisini bağlamdan çıkarman gerekir. Ayrıca anahtarını gibi bir biçim, tek başına hem “senin anahtarını” hem “onun anahtarını” karşılayabilir. Yukarıdaki üçüncü kişili bağlam ikinci okumayı destekler.

• Önce düşüncenin sahibini belirle.
• Yüklemdeki kişiyle iyelik eklerini birlikte izle.
• Birden fazla olası kişi varsa önceki cümlelerdeki odağı denetle.
• Metni yazarken belirsizlik istemiyorsan geçiş cümlesinde karakterin adını açıkça kullan.

4.Zamanı ekten önce ilişkisiyle çözümle

Türkçede geçmişteki bir anlatı çerçevesi, aktarılan her fiilin tek bir dönüşüm kuralıyla değiştirilmesini gerektirmez. Aşağıdaki biçimler, geçmişteki karakter anına göre farklı zaman ilişkileri kurar; otomatik bir dönüştürme çizelgesi değildir.

Karakter anına göre ilişki	Bağlamlı örnek	Yorum
O anda sürme	Ece saate baktı. Neden hâlâ bekliyordu?	Bekleme, Ece'nin saate baktığı sırada sürer.
Daha önce gerçekleşme	Ece boş çekmeceyi kapattı. Anahtarı dün burada bırakmıştı. Nereye gitmişti şimdi?	Anahtarı bırakma, karakterin o anından öncedir.
Daha sonra gerçekleşme	Ece bileti cebine koydu. Yarın gidecekti. Sonunda kurtulacaktı şu şehirden!	Gitme, geçmişteki karakter anına göre gelecektedir.

Son örnekte gidecekti, gitmenin gerçekleşmediğini tek başına bildirmez. Sonraki anlatı, yolculuğun gerçekleştiğini de iptal edildiğini de gösterebilir.

Şimdi, dün ve yarın gibi ifadelerin merkezi, metnin yazıldığı an olmak zorunda değildir:

5.Biçim ile anlatı etkisini karıştırma

Serbest dolaylı anlatımın gücü, anlatıcının dil bilgisel çerçevesiyle karakterin değerlendirmesinin örtüşmeden bir arada bulunabilmesidir. Bu nedenle her biçimi tek bir işleve indirgememelisin.

Benzer biçimde Ne yapacaktı şimdi? sorusu, bağlam verilmeden kesin olarak karaktere veya anlatıcıya bağlanamaz. Önceki cümleler karakterin çıkmazını ve düşünce akışını belirginleştiriyorsa serbest dolaylı anlatım okuması güçlenir.

Karakterin sözünü aynen korumak da her zaman aynı tekniği üretmez. Ben yarın gidiyorum! gibi birinci kişili bağımsız bir düşünce cümlesi, bağlama göre serbest doğrudan anlatım olarak okunabilir. Tırnak işaretinin bulunmaması bu ayrımı ortadan kaldırmaz.

6.Çözümleme için kısa denetim

Bir parçayı incelerken şu sırayı izle:

1. Düşüncenin sahibini bul: Soruyu, yakınmayı veya beklentiyi hangi karakterin durumu açıklıyor?
2. Kişi düzenini denetle: Yüklem, iyelik ve zamirler anlatıcının kurduğu gönderimle uyumlu mu?
3. Zaman merkezini belirle: Şimdi ve yarın, anlatıcının anına mı, karakterin anına mı bağlı?
4. Olayların sırasını kur: Anlatılan eylem karakterin o anından önce mi, o sırada mı, sonra mı?
5. Alternatif okumayı yokla: Cümle anlatıcının yorumu veya doğrudan iç konuşma olarak da okunabiliyor mu?

Temel ayrım şudur: Dil bilgisel kişi anlatıcının çerçevesini sürdürebilir; zamanın algılanışı ve değerlendirme karaktere ait kalabilir. Bu birlikteliği tek bir ek değil, metnin bütünü kurar.