Ünlü düşmesi.

1.Ünlü düşmesi nedir?

Bazı kelimeler ek alınca bir ünlüsünü kaybeder: burun → burnum. Buna ünlü düşmesi denir. Burada burun, ağız, şehir ve oğul gibi kelimeleri, ek gelince değişmeyen örnekleri ve birkaç yaygın birleşik fiili öğreneceksin.

Burun kelimesinde iki ünlü vardır: u, u. Burnum biçiminde kelimenin ikinci u harfi düşer; -um eki eklenir. Bu değişiklik hem söyleyişte hem yazıda vardır.

2.Ünlüyle başlayan ekler

Bazı iki heceli kelimeler ünlüyle başlayan bir ek alınca ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Dar ünlüler ı, i, u, ü harfleridir. Düşen ünlü, kelimenin son hecesinde iki ünsüz arasındadır: bur-u-n, şeh-i-r.

Düşen ünlü	Kelime	Kelime + ek	Yeni biçim
ı	ağız	ağız + ı	ağzı
i	şehir	şehir + i	şehri
u	burun	burun + u	burnu
ü	göğüs	göğüs + ü	göğsü

Ek, kelimenin son ünlüsüne göre seçilir. Sonra kelimenin içindeki ünlü düşer: burun + u → burnu. Sonuçta görünen u, ekin ünlüsüdür.

Aynı kelime, farklı ünlülerle başlayan eklerle de değişebilir:

• burun + um → burnum
• burun + a → burna
• şehir + in → şehrin
• şehir + e → şehre

Bu sayfadaki fikir, isim, sabır, seyir kelimeleri Arapçadan, şehir ise Farsçadan gelmiştir. Ancak kelimenin kökeni, ünlünün düşüp düşmeyeceğini tek başına göstermez.

3.Sık kullanılan kelimeler

Vücut bölümlerinin adlarında ünlü düşmesiyle sık karşılaşırsın. Ancak başka kelimelerde de bu değişiklik vardır.

Kelime	Ekli biçim	Örnek
boyun	boynum	Boynum ağrıyor.
karın	karnım	Karnım aç.
alın	alnı	Çocuğun alnı sıcak.
omuz	omzuna	Çantayı omzuna taktı.
oğul	oğlum	Oğlum okula gidiyor.
fikir	fikrin	Senin fikrin ne?
isim	ismi	Bu kedinin ismi ne?

Oğul → oğlu biçiminde u düşer, ğ kalır. Bu yüzden oğlum yazarız.

4.Ünlü ne zaman düşmez?

Bu kelimelere doğrudan ünsüzle başlayan bir ek gelirse dar ünlü kalır.

Kelime	Ünlüyle başlayan durum eki	Ünsüzle başlayan durum eki
burun	burna	burunda, burundan
şehir	şehre	şehirde
ağız	ağza	ağızda

Çokluk eki önce gelirse kelimenin içindeki ünlü yine kalır: şehir + ler + e → şehirlere.

5.Bazı birleşik fiiller

Bazı kelimeler etmek veya olmak ile birleşirken de ünlü kaybeder. Bu birleşik fiiller bitişik yazılır.

Ayrı kelimeler	Birleşik fiil
sabır + etmek	sabretmek
seyir + etmek	seyretmek
kayıp + olmak	kaybolmak

Kaybolmak örneğinde ünlü düşmesinin yanında p → b değişikliği de vardır.

Bu değişiklik her birleşmede olmaz: yardım etmek ayrı yazılır; yardım kelimesinde ünlü düşmez.

6.Yazarken kontrol et

1. Kelimede ünlü düşmesi var mı? Şehir – şehri gibi bir çift düşün.
2. Ek ünlüyle mi başlıyor? Şehre yaz; ikinci i düşer.
3. Ek ünsüzle mi başlıyor? Şehirde yaz; i kalır.
4. Bilinen bir birleşik fiil mi? Sabretmek gibi biçimleri bitişik yaz.

Kısa hatırlatma: Ünlü düşmesi bütün kelimelerde olmaz. Burnum, ama burunlar; şehre, ama şehirde.