Εστιακές κατασκευές και προϋποθέσεις του μηνύματος.

Η εστίαση δεν δείχνει μόνο ποια πληροφορία προβάλλουμε, αλλά και ποιες εναλλακτικές αποκλείουμε ή αντιπαραβάλλουμε. Οι κατασκευές με είναι… που και αυτό που οργανώνουν το μήνυμα σε προβαλλόμενη πληροφορία και υπόβαθρο. Σε συνδυασμό με λέξεις όπως μόνο, ακόμα και και πάλι, επηρεάζουν όσα δηλώνουμε και όσα παρουσιάζουμε ως ήδη αποδεκτά.

1.Εστίαση, υπόβαθρο και προϋπόθεση

Η εστίαση αναδεικνύει ένα στοιχείο σε σχέση με εναλλακτικές δυνατότητες: ποιος ενήργησε, τι συνέβη, πότε ή για ποιον λόγο. Δεν αφορά υποχρεωτικά άγνωστη πληροφορία· μπορεί να διορθώνει κάτι που μόλις ειπώθηκε.

Η προϋπόθεση είναι περιεχόμενο που ο ομιλητής παρουσιάζει ως δεδομένο, αντί να το θέτει στο κέντρο του ισχυρισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ακροατής το γνώριζε πράγματι ή ότι είναι αληθές.

Δεν είναι, όμως, κάθε μη εστιασμένο στοιχείο γραμματικά ενεργοποιημένη προϋπόθεση. Στην απλή απάντηση «Υπέγραψε η Μαρία», το υπόβαθρο μπορεί να προκύπτει από την προηγούμενη ερώτηση, χωρίς ειδικό γλωσσικό δείκτη.

2.Κατασκευές που απομονώνουν την εστίαση

Οι παρακάτω κατασκευές χωρίζουν το μήνυμα σε δύο μέρη: ένα που προσδιορίζει την εστίαση και ένα που περιγράφει το σχετικό γεγονός ή την κατάσταση.

Κατασκευή	Παράδειγμα	Τι προβάλλεται
είναι + εστιασμένο στοιχείο + που	Είναι η Άννα που συντόνισε τη συζήτηση.	Το πρόσωπο, σε αντιδιαστολή με άλλα πρόσωπα
εστιασμένο στοιχείο + είναι + που	Την Παρασκευή είναι που θα ανακοινωθούν τα αποτελέσματα.	Η ημέρα, σε αντιδιαστολή με άλλες ημέρες
αυτό που… + είναι…	Αυτό που χρειάζεται η ομάδα είναι περισσότερος χρόνος.	Το περιεχόμενο της ανάγκης

Στις δύο πρώτες κατασκευές, το που μένει άκλιτο και άτονο. Το εστιασμένο στοιχείο διατηρεί τη μορφή που απαιτεί η σχέση του με το ρήμα: Τον Νίκο είναι που κάλεσα, αλλά στον Νίκο είναι που έστειλα το μήνυμα.

Η κατασκευή αυτό που… είναι… εισάγει πρώτα μια περιγραφή και έπειτα προσδιορίζει τι την ικανοποιεί. Συχνά χρησιμεύει για αναδιατύπωση του ουσιώδους ζητήματος.

3.Τι διατηρείται στην άρνηση και στην ερώτηση

Ένας χρήσιμος έλεγχος είναι να αρνηθούμε τον ισχυρισμό ή να τον μετατρέψουμε σε ερώτηση. Αν κάποιο περιεχόμενο εξακολουθεί να παρουσιάζεται ως δεδομένο, έχουμε ένδειξη προϋπόθεσης. Η διατήρηση αυτή ονομάζεται προβολή της προϋπόθεσης.

Διατύπωση	Τι δηλώνεται ή ελέγχεται	Τι συνήθως παραμένει στο υπόβαθρο
Η Άννα είναι που άλλαξε τον κωδικό.	Η ταυτότητα του προσώπου	Κάποιος άλλαξε τον κωδικό.
Δεν είναι η Άννα που άλλαξε τον κωδικό.	Απορρίπτεται η συγκεκριμένη ταυτότητα.	Κάποιος άλλαξε τον κωδικό.
Είναι η Άννα που άλλαξε τον κωδικό;	Ζητείται επιβεβαίωση της ταυτότητας.	Κάποιος άλλαξε τον κωδικό.

Η άρνηση δεν είναι η Άννα δεν ισοδυναμεί, επομένως, με το κανείς δεν άλλαξε τον κωδικό. Η δεύτερη διατύπωση απορρίπτει το ίδιο το γεγονός που η πρώτη αφήνει συνήθως στο υπόβαθρο.

4.Λέξεις που αλλάζουν τις εναλλακτικές και το υπόβαθρο

Τα μόνο και ακόμα και συνδέονται με εστιασμένα στοιχεία. Το πάλι εισάγει συνήθως την ιδέα επανάληψης. Δεν έχουν, όμως, την ίδια σημασιολογική λειτουργία.

• Μόνο η Μαρία υπέβαλε ένσταση. Η Μαρία υπέβαλε ένσταση και αποκλείονται τα άλλα πρόσωπα που εξετάζουμε στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
• Ακόμα και η Μαρία υπέβαλε ένσταση. Η Μαρία παρουσιάζεται ως σχετικά απρόσμενη περίπτωση ανάμεσα στις σχετικές εναλλακτικές· συνήθως υποδηλώνεται ότι υπέβαλαν ένσταση και άλλοι.
• Η Μαρία υπέβαλε πάλι ένσταση. Παρουσιάζεται ως δεδομένο ότι είχε υποβάλει ένσταση και προηγουμένως.

Η θέση του μόνο, μαζί με τον επιτονισμό, βοηθά να προσδιοριστεί το στοιχείο με το οποίο συνδέεται:

Η προϋπόθεση της επανάληψης συνήθως διατηρείται και σε ερώτηση: Υπέβαλε πάλι ένσταση; Η ερώτηση αφορά τη νέα υποβολή, όχι την προηγούμενη. Αν δεν γνωρίζουμε αν υπήρξε προηγούμενη ένσταση, το πάλι δεν είναι ουδέτερη επιλογή.

5.Αποδοχή και αμφισβήτηση του υποβάθρου

Ο ακροατής μπορεί να δεχτεί μια προϋπόθεση χωρίς να την έχει ακούσει προηγουμένως. Με το «Η Ελένη είναι που ακύρωσε τη συνάντηση», ο ομιλητής μπορεί να εισάγει έμμεσα και την πληροφορία ότι η συνάντηση ακυρώθηκε. Η αποδοχή αυτής της πληροφορίας ως κοινού υποβάθρου δεν αποτελεί επιβεβαίωση της αλήθειας της.

Σε δημοσιογραφικό, διοικητικό ή επιχειρηματολογικό λόγο, αυτή η διάκριση έχει πρακτική σημασία: μια ερώτηση μπορεί να περιορίζει τη συζήτηση στην ταυτότητα ή στο κίνητρο, αφήνοντας το ίδιο το γεγονός ανεξέταστο.

Αν θέλουμε ουδέτερη διερεύνηση, μπορούμε να ρωτήσουμε πρώτα: Αποκρύφτηκαν στοιχεία; Μόνο αν τεκμηριωθεί το γεγονός προχωρούμε στην αναζήτηση υπευθύνου.

6.Έλεγχος πριν από τη διατύπωση

1. Προσδιόρισε το ερώτημα: αναζητείται πρόσωπο, χρόνος, αντικείμενο ή εξήγηση;
2. Επίλεξε την εστίαση: ποιο στοιχείο θέλεις να ταυτοποιήσεις ή να αντιπαραβάλεις;
3. Έλεγξε το υπόβαθρο: τι παρουσιάζεις ως δεδομένο και έχει πράγματι γίνει αποδεκτό;
4. Δοκίμασε άρνηση και ερώτηση: ποιο περιεχόμενο εξακολουθεί να θεωρείται δεδομένο;
5. Έλεγξε τις εναλλακτικές: χρειάζεσαι αποκλεισμό με μόνο, απρόσμενη περίπτωση με ακόμα και ή επανάληψη με πάλι;

Η κρίσιμη διάκριση είναι ανάμεσα σε όσα θέτουμε προς συζήτηση και σε όσα περνούν ως ήδη συμφωνημένα. Η προσεκτική εστίαση κάνει την πρώτη κατηγορία σαφή, χωρίς να κρύβει ατεκμηρίωτες παραδοχές στη δεύτερη.