Γραμματική ακρίβεια σε νομικές διατυπώσεις.

Στις νομικές διατυπώσεις, η γραμματική οργανώνει δικαιώματα, υποχρεώσεις, προϋποθέσεις και εξαιρέσεις. Ακρίβεια σημαίνει να δηλώνεται καθαρά ποιος ενεργεί, τι επιτρέπεται ή απαιτείται και ποιες περιπτώσεις καλύπτει κάθε πρόβλεψη.

1.Από τη γραμματική ορθότητα στη σαφή ρύθμιση

Μια πρόταση μπορεί να είναι γραμματικά ορθή αλλά να επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες. Στον νομικό λόγο ελέγχουμε ιδιαίτερα:

• το υποκείμενο της υποχρέωσης ή του δικαιώματος·
• την αναφορά αντωνυμιών και προσδιορισμών·
• την εμβέλεια της άρνησης, των όρων και των εξαιρέσεων, δηλαδή σε ποιο τμήμα της πρότασης εφαρμόζονται·
• τη σχέση ανάμεσα σε προϋποθέσεις που συνδέονται με και ή ή.

2.Ρητός φορέας και σταθερή αναφορά

Η παράλειψη του υποκειμένου είναι κανονική στη Νέα Ελληνική. Όταν όμως μετέχουν περισσότερα πρόσωπα, η επανάληψη της ονομασίας τους μπορεί να αποτρέπει ουσιαστική ασάφεια. Το ίδιο ισχύει για αντωνυμίες όπως του, της, αυτός και ο οποίος: η συμφωνία σε γένος και αριθμό δεν εξασφαλίζει πάντοτε μοναδική αναφορά.

Η παθητική σύνταξη είναι χρήσιμη όταν προέχει η πράξη. Αν όμως η ταυτότητα του υπεύθυνου προσώπου είναι κρίσιμη, δηλώνουμε το ποιητικό αίτιο ή επιλέγουμε ενεργητική σύνταξη.

Διατύπωση	Τι μένει αδιευκρίνιστο	Ρητή απόδοση
Η αίτηση ελέγχεται εντός πέντε ημερών.	Ποιος διενεργεί τον έλεγχο;	Η επιτροπή ελέγχει την αίτηση εντός πέντε ημερών.
Ο εκπρόσωπος ενημερώνει τον αιτούντα για την υποχρέωσή του.	Ποιος έχει την υποχρέωση;	Ο εκπρόσωπος ενημερώνει τον αιτούντα για την υποχρέωση του αιτούντος.

Η επανάληψη ενός καθορισμένου όρου δεν είναι αναγκαστικά υφολογικό ελάττωμα. Η αντικατάστασή του με συνώνυμο μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι δηλώνεται διαφορετικό πρόσωπο ή διαφορετική έννοια.

3.Υποχρέωση, άδεια και απαγόρευση

Η επιλογή του ρήματος και η θέση της άρνησης καθορίζουν διαφορετικές κανονιστικές σχέσεις.

Σχέση	Διατύπωση	Γλωσσικό περιεχόμενο
Υποχρέωση	Ο ανάδοχος υποχρεούται να υποβάλει έκθεση.	Η υποβολή απαιτείται.
Άδεια	Επιτρέπεται στον αιτούντα να αποσύρει την αίτηση.	Η απόσυρση επιτρέπεται, δεν επιβάλλεται.
Απουσία υποχρέωσης	Ο αιτών δεν υποχρεούται να παραστεί.	Δεν απαιτείται η παρουσία του.
Απαγόρευση	Ο ανάδοχος υποχρεούται να μην κοινοποιήσει τα στοιχεία.	Επιβάλλεται η μη κοινοποίηση.

Υποχρέωση εκφράζουν επίσης τα οφείλει να και πρέπει να: Ο ανάδοχος οφείλει να υποβάλει έκθεση / Ο ανάδοχος πρέπει να υποβάλει έκθεση. Το υποχρεούται να δηλώνει ρητά δέσμευση και χαρακτηρίζει το επίσημο νομικό ύφος· το οφείλει να δηλώνει καθήκον ή υποχρέωση, που μπορεί να είναι νομική αλλά και ηθική, ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Το απρόσωπο πρέπει να εκφράζει ευρύτερα αναγκαιότητα: στο παραπάνω παράδειγμα το ο ανάδοχος είναι υποκείμενο του υποβάλει. Σε κανονιστικό κείμενο και οι τρεις διατυπώσεις μπορούν να δηλώνουν δεσμευτική υποχρέωση· η επιλογή τους δεν καθορίζει από μόνη της διαφορετικό βαθμό δεσμευτικότητας.

Το μπορεί να εκφράζει άδεια, πρακτική δυνατότητα ή πιθανότητα. Αν χρειάζεται να αποκλειστεί αυτή η πολλαπλότητα, προτιμούμε σαφέστερη έκφραση, όπως επιτρέπεται να, έχει τη δυνατότητα να ή ενδέχεται να, ανάλογα με το νόημα.

Ο ενεστώτας μπορεί επίσης να έχει κανονιστική λειτουργία: Ο ανάδοχος υποβάλλει μηνιαία έκθεση. Δεν περιγράφει υποχρεωτικά μια συνήθεια. Η λειτουργία του προκύπτει από το είδος και τα συμφραζόμενα του κειμένου.

4.Προϋποθέσεις και εξαιρέσεις

Οι σύνδεσμοι δεν είναι εναλλάξιμα στολίδια. Δηλώνουν τη σχέση ανάμεσα σε μια προϋπόθεση και μια συνέπεια.

Η έκφραση αν και μόνο αν δηλώνει και τις δύο κατευθύνσεις. Τη χρησιμοποιούμε μόνον όταν πράγματι επιδιώκουμε αυτή την ισχυρότερη σχέση.

Για τις εξαιρέσεις, χρειάζεται να είναι σαφές ποιος κανόνας περιορίζεται:

Ο ανάδοχος υποβάλλει έκθεση και καταβάλλει τέλος, εκτός αν έχει λάβει απαλλαγή.

Η εξαίρεση αφορά και τις δύο υποχρεώσεις ή μόνο το τέλος; Αν αφορά μόνο το τέλος, η διάσπαση είναι ασφαλέστερη:

Ο ανάδοχος υποβάλλει έκθεση. Καταβάλλει επίσης τέλος, εκτός αν έχει λάβει απαλλαγή από την καταβολή του τέλους.

5.Συντονισμός και εμβέλεια της άρνησης

Το και συνδέει συνήθως σωρευτικά στοιχεία: Απαιτούνται υπογραφή και σφραγίδα. Το ή εισάγει εναλλακτικές, αλλά από μόνο του δεν αποκλείει πάντοτε τη συνύπαρξή τους. Όταν η διάκριση έχει σημασία, τη δηλώνουμε ρητά.

Επιδιωκόμενη σχέση	Σαφής διατύπωση
Αρκεί ένα στοιχείο, επιτρέπονται και τα δύο	Αρκεί να υποβληθεί τουλάχιστον ένα από τα δύο δικαιολογητικά. Επιτρέπεται να υποβληθούν και τα δύο.
Απαιτείται ακριβώς μία επιλογή	Ο αιτών επιλέγει μία μόνο από τις δύο διαδικασίες.
Απαιτούνται και τα δύο στοιχεία	Ο αιτών υποβάλλει και τα δύο δικαιολογητικά.

Η γραφή και/ή δεν λύνει κάθε πρόβλημα εμβέλειας. Μια πλήρης πρόταση συνήθως αποδίδει ακριβέστερα τη σχέση.

Ανάλογη προσοχή χρειάζονται οι ποσοτικές εκφράσεις:

• Δεν εγκρίθηκαν όλες οι αιτήσεις: δηλώνεται ότι δεν εγκρίθηκε το σύνολό τους, όχι κατ’ ανάγκην ότι απορρίφθηκαν όλες.
• Δεν εγκρίθηκε καμία αίτηση: δηλώνεται ότι ο αριθμός των εγκεκριμένων αιτήσεων είναι μηδενικός.

Στη δεύτερη πρόταση, το δεν και το καμία σχηματίζουν μία άρνηση· δεν αλληλοαναιρούνται.

6.Αναφορικές προτάσεις και ρηματική όψη

Μια αναφορική πρόταση μπορεί να προσδιορίζει ποια πρόσωπα καλύπτει η ρύθμιση ή να προσθέτει πληροφορία για ήδη προσδιορισμένα πρόσωπα.

Η διαφορά δεν οφείλεται απλώς στην επιλογή που / ο οποίος: και το ο οποίος μπορεί να εισάγει περιοριστική αναφορική πρόταση. Ούτε αρκεί ένα κόμμα για να διορθώσει ασαφώς προσδιορισμένη κατηγορία προσώπων.

Η ρηματική όψη επηρεάζει επίσης το περιεχόμενο μιας υποχρέωσης:

• Ο ανάδοχος υποχρεούται να υποβάλλει έκθεση κάθε μήνα: η μη συνοπτική όψη συνδέεται εδώ με επαναλαμβανόμενη υποχρέωση.
• Ο ανάδοχος υποχρεούται να υποβάλει την τελική έκθεση έως τις 30 Ιουνίου: η συνοπτική όψη παρουσιάζει τη συγκεκριμένη υποβολή ως ενιαίο γεγονός.

Η αντίθεση υποβάλλει / υποβάλει δεν είναι απλή ορθογραφική λεπτομέρεια. Δεν δηλώνει όμως από μόνη της μεγάλη ή μικρή διάρκεια· συνερμηνεύεται με το αντικείμενο και τους χρονικούς προσδιορισμούς.

7.Έλεγχος πριν από την οριστικοποίηση

1. Κατονόμασε τον φορέα: είναι σαφές ποιος δικαιούται ή υποχρεούται να ενεργήσει και σε ποιον απαγορεύεται να ενεργήσει;
2. Έλεγξε την αναφορά: κάθε αντωνυμία και προσδιορισμός συνδέεται αναμφίβολα με το σωστό πρόσωπο ή πράγμα;
3. Εντόπισε την άρνηση: αναιρεί την υποχρέωση, την πράξη ή το σύνολο μιας κατηγορίας;
4. Ξεχώρισε τις σχέσεις: οι προϋποθέσεις είναι σωρευτικές ή εναλλακτικές; Είναι αναγκαίες, επαρκείς ή και τα δύο;
5. Οριοθέτησε τις εξαιρέσεις: είναι σαφές ποια ακριβώς πρόβλεψη περιορίζουν;
6. Σύγκρινε τις αναγνώσεις: αν δύο ερμηνείες παραμένουν γραμματικά δυνατές, αναδιατύπωσε αντί να βασιστείς στην πρόθεση του συντάκτη.

Η ακριβής νομική διατύπωση δεν είναι αναγκαστικά πιο περίπλοκη. Συχνά προκύπτει από ρητή αναφορά, σταθερούς όρους και σαφώς οριοθετημένες συντακτικές σχέσεις.