Ισχυρές και αδύνατες αντωνυμίες για αντίθεση.

Οι επιλογές με κάλεσαν, εμένα κάλεσαν και εμένα, με κάλεσαν μπορούν να αναφέρονται στο ίδιο γεγονός, αλλά οργανώνουν διαφορετικά την πληροφορία. Με τους ισχυρούς και τους αδύνατους τύπους δείχνουμε ποιος αντιπαραβάλλεται με ποιον, τι διορθώνουμε και για ποιο πρόσωπο συνεχίζουμε να μιλάμε.

1.Αναφορά και αντιθετική έμφαση

Οι αδύνατοι τύποι, όπως με, σε, τον, μου, σου, συνδέονται με το ρήμα και συνήθως παραπέμπουν σε πρόσωπα ή πράγματα ήδη αναγνωρίσιμα από τα συμφραζόμενα. Δεν αποτελούν μόνοι τους αυτοτελή απάντηση ούτε φέρουν αυτοτελώς αντιθετικό τόνο.

Οι ισχυροί τύποι, όπως εγώ, εσύ, εμένα, εσένα, αυτόν, μπορούν να σταθούν μόνοι τους και να δεχτούν έμφαση. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι όταν επιλέγουμε ένα πρόσωπο ανάμεσα σε εναλλακτικά πρόσωπα ή διορθώνουμε μια προηγούμενη αναφορά.

2.Ποιος τύπος εξυπηρετεί ποια λειτουργία

Ο παρακάτω πίνακας συγκρίνει αντιπροσωπευτικές δομές· δεν αποτελεί πλήρη κλίση των προσωπικών αντωνυμιών.

Λειτουργία	Χωρίς ιδιαίτερη αντιθετική έμφαση	Με σαφή αντίθεση
Υποκείμενο	Θα απαντήσω αύριο.	Εγώ θα απαντήσω, όχι η Άννα.
Άμεσο αντικείμενο	Με επέλεξαν.	Εμένα επέλεξαν, όχι εκείνον.
Αποδέκτης	Μου έστειλαν την πρόσκληση.	Σε εμένα έστειλαν την πρόσκληση, όχι στην Άννα.
Αντικείμενο τρίτου προσώπου	Τον εμπιστεύομαι.	Αυτόν εμπιστεύομαι, όχι τον συνεργάτη του.

Στην ονομαστική δεν υπάρχει αντίστοιχος αδύνατος προσωπικός τύπος. Η σχετική επιλογή είναι ανάμεσα στην παράλειψη του υποκειμένου και στη ρητή έκφρασή του.

Οι τύποι μένα, σένα είναι επίσης αποδεκτοί: Για μένα μιλάς ή για εκείνον; Δεν γίνονται αδύνατοι μόνο επειδή δεν έχουν το αρχικό ε-. Στην αντιπαραβολή σ’ εμένα, όχι σ’ εσένα, η έμφαση παραμένει στην αντωνυμία.

3.Το ρητό υποκείμενο ως επιλογή του ομιλητή

Επειδή το πρόσωπο συχνά δηλώνεται από το ρήμα, δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνουμε συνεχώς το εγώ ή το εσύ. Το ρητό υποκείμενο μπορεί όμως να σηματοδοτεί αντίθεση, αλλαγή προσώπου αναφοράς ή προσωπική τοποθέτηση.

Στο τελευταίο παράδειγμα ο ομιλητής προβάλλει τη δική του στάση, χωρίς να κατονομάζει αναγκαστικά κάποιον με τον οποίο διαφωνεί. Επομένως, το ρητό εγώ δεν ισοδυναμεί πάντοτε με το εγώ και όχι κάποιος άλλος.

4.Εστίαση ή θεματοποίηση;

Η εστίαση αναδεικνύει την πληροφορία που απαντά στην τρέχουσα ερώτηση ή διορθώνει μια προηγούμενη εκδοχή. Η θεματοποίηση παρουσιάζει το πρόσωπο για το οποίο ακολουθεί ένα σχόλιο.

Στην πρώτη απάντηση το εμένα προσδιορίζει ποιος επιλέχθηκε. Στη δεύτερη, το εμένα εισάγει ένα από τα πρόσωπα για τα οποία συζητάμε, ενώ το με το επαναλαμβάνει μέσα στην πρόταση. Η παύση βοηθά να ακουστεί αυτή η οργάνωση.

Η θεματοποίηση μπορεί και αυτή να είναι αντιθετική: Εμένα, με ενημέρωσαν· εσένα, σε άφησαν στο σκοτάδι. Αντιπαραβάλλονται δύο πρόσωπα και όσα συνέβησαν στο καθένα.

5.Θέση, περιορισμός και συχνές παρερμηνείες

Η αντιθετική αντωνυμία δεν βρίσκεται υποχρεωτικά στην αρχή. Μπορεί να ακολουθεί το ρήμα: Επέλεξαν εμένα, όχι εκείνον. Η τελική θέση συχνά ευνοεί την ανάδειξή της, αλλά δεν δημιουργεί από μόνη της αντίθεση.

Λέξεις όπως μόνο και ούτε κάνουν σαφέστερη τη σχέση με τις εναλλακτικές επιλογές:

• Μόνο εμένα ενημέρωσαν. Αποκλείονται οι άλλοι από όσους εξετάζουμε.
• Ούτε εμένα ενημέρωσαν. Η άρνηση επεκτείνεται και σε εμένα, σε σχέση με το προηγούμενο πλαίσιο.
• Εμένα ενημέρωσαν, όχι εσένα. Διορθώνεται ή απορρίπτεται συγκεκριμένα η αναφορά σε εσένα.

6.Έλεγχος πριν από την επιλογή

1. Απλώς αναφέρομαι σε γνωστό πρόσωπο; Συνήθως αρκεί ο αδύνατος τύπος του αντικειμένου ή η παράλειψη του υποκειμένου.
2. Διορθώνω ή αντιπαραβάλλω πρόσωπα; Επιλέγω ισχυρό τύπο και κάνω σαφή την αντίθεση με τα συμφραζόμενα ή με έκφραση όπως όχι εκείνον.
3. Εισάγω το πρόσωπο για το οποίο θα μιλήσω; Μπορώ να χρησιμοποιήσω ισχυρό τύπο ως θέμα, με αδύνατο τύπο που τον επαναλαμβάνει όπου χρειάζεται.
4. Αντιπαραβάλλω την πράξη και όχι το πρόσωπο; Δεν χρειάζεται να αντικαταστήσω την αδύνατη αντωνυμία με ισχυρή.

Το βασικό κριτήριο δεν είναι ποιος τύπος είναι «εντονότερος» γενικά, αλλά ποιο στοιχείο θέλω να ξεχωρίσει μέσα στον συγκεκριμένο λόγο.