Λόγια ουσιαστικά με ανταγωνιστικά κλιτικά πρότυπα.

Στη σύγχρονη ελληνική συνυπάρχουν τύποι όπως ο αρχιτέκτων / ο αρχιτέκτονας και ο διδάκτωρ / ο διδάκτορας. Η επιλογή τους απαιτεί κάτι περισσότερο από τη γνώση μιας κατάληξης: χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στην κλιτική προσαρμογή, την υφολογική προτίμηση και την παγιωμένη διατύπωση.

1.Τι σημαίνει ανταγωνισμός κλιτικών προτύπων

Ένα λόγιο ουσιαστικό μπορεί να διατηρεί παλαιότερους κλιτικούς τύπους, αλλά και να έχει ενταχθεί σε παραγωγικό νεοελληνικό πρότυπο. Έτσι, δίπλα στο αρχιτέκτων χρησιμοποιείται το αρχιτέκτονας, που κλίνεται στον ενικό όπως τα αρσενικά σε -ας.

Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για διαφορετικές σημασίες ούτε για αντίθεση σωστού και λανθασμένου. Πρόκειται για παράλληλες μορφές του ίδιου ουσιαστικού, με διαφορετική κατανομή στη χρήση.

Χρειάζεται να διακρίνουμε:

• την αποδεκτή παραλλαγή, όταν και οι δύο τύποι χρησιμοποιούνται στη σύγχρονη γλώσσα·
• την υφολογική σήμανση, όταν ένας τύπος παραπέμπει περισσότερο σε επίσημο ή αρχαιοπρεπή λόγο·
• την παγίωση, όταν μια συγκεκριμένη μορφή διατηρείται σε τίτλο, ονομασία ή καθιερωμένη φράση.

2.Δύο διαδρομές στον ενικό

Στα παρακάτω ουσιαστικά ο προσαρμοσμένος τύπος της ονομαστικής σχηματίζεται πάνω στο θέμα που εμφανίζεται και στις άλλες πτώσεις: αρχιτεκτον-, διδακτορ-, γιγαντ-. Δεν αρκεί, επομένως, να προσθέσουμε μηχανικά ένα -ας στον λόγιο τύπο.

Ουσιαστικό	Πτώση	Λόγιος τύπος	Προσαρμοσμένος τύπος
αρχιτέκτων / αρχιτέκτονας	Ονομαστική	ο αρχιτέκτων	ο αρχιτέκτονας
	Γενική	του αρχιτέκτονος	του αρχιτέκτονα
	Αιτιατική	τον αρχιτέκτονα	τον αρχιτέκτονα
διδάκτωρ / διδάκτορας	Ονομαστική	ο διδάκτωρ	ο διδάκτορας
	Γενική	του διδάκτορος	του διδάκτορα
	Αιτιατική	τον διδάκτορα	τον διδάκτορα
γίγας / γίγαντας	Ονομαστική	ο γίγας	ο γίγαντας
	Γενική	του γίγαντος	του γίγαντα
	Αιτιατική	τον γίγαντα	τον γίγαντα

Η αντίθεση είναι ορατή κυρίως στην ονομαστική και στη γενική. Η αιτιατική τον αρχιτέκτονα, για παράδειγμα, δεν αποκαλύπτει από μόνη της ποιο πρότυπο προτιμά ο συντάκτης.

3.Κοινός πληθυντικός και τονισμός

Στα τρία αυτά ζεύγη, οι συνηθισμένοι τύποι του πληθυντικού είναι κοινοί. Ο ανταγωνισμός στον ενικό δεν συνεπάγεται δύο διαφορετικούς πληθυντικούς.

Ζεύγος τύπων	Ονομαστική πληθυντικού	Γενική πληθυντικού	Αιτιατική πληθυντικού
αρχιτέκτων / αρχιτέκτονας	οι αρχιτέκτονες	των αρχιτεκτόνων	τους αρχιτέκτονες
διδάκτωρ / διδάκτορας	οι διδάκτορες	των διδακτόρων	τους διδάκτορες
γίγας / γίγαντας	οι γίγαντες	των γιγάντων	τους γίγαντες

Προσέχουμε τη μετακίνηση του τόνου στη γενική πληθυντικού: αρχιτέκτονες → αρχιτεκτόνων, διδάκτορες → διδακτόρων, γίγαντες → γιγάντων.

4.Η επιλογή εξαρτάται από τη χρήση

Οι παράλληλοι τύποι δεν έχουν πάντοτε την ίδια υφολογική βαρύτητα. Ο αρχιτέκτονας είναι φυσικός τόσο στην καθημερινή επικοινωνία όσο και σε σύγχρονα επαγγελματικά κείμενα. Ο αρχιτέκτων απαντά ιδιαίτερα ως επαγγελματικός προσδιορισμός, σε υπογραφές και σε επίσημες διατυπώσεις. Αντίστοιχα, ο διδάκτωρ παραμένει συχνός σε ακαδημαϊκούς τίτλους και βιογραφικά, χωρίς ο διδάκτορας να είναι ακατάλληλος για προσεγμένο γραπτό λόγο.

Η κατανομή είναι και λεξική: δεν επιλέγουμε τον ίδιο βαθμό λογιότητας για κάθε ουσιαστικό. Το γίγας, για παράδειγμα, επιβιώνει στη λόγια φράση κοιμώμενος γίγας, ενώ το γίγαντας χρησιμοποιείται ευρύτατα και κυριολεκτικά και μεταφορικά: ένας γίγαντας του μπάσκετ.

5.Αναλογίες που οδηγούν σε λάθη

Η συνύπαρξη προτύπων δεν επιτρέπει οποιονδήποτε συνδυασμό θέματος και κατάληξης.

Μη αποδεκτός σχηματισμός	Αποδεκτές επιλογές	Τι χρειάζεται προσοχή
ο αρχιτέκτωνας	ο αρχιτέκτων / ο αρχιτέκτονας	Η προσαρμοσμένη μορφή γράφεται με ο.
του διδάκτωρος	του διδάκτορος / του διδάκτορα	Το θέμα των πλάγιων πτώσεων έχει ο, όχι ω.
οι γίγαντας	οι γίγαντες	Ο πληθυντικός δεν σχηματίζεται όπως στο «οι άντρες», ούτε διατηρεί την ονομαστική ενικού.

Η συνέπεια αποτελεί κυρίως εκδοτική επιλογή: σε συνεχόμενη ουδέτερη αφήγηση αποφεύγουμε την αδικαιολόγητη εναλλαγή αρχιτέκτων / αρχιτέκτονας. Αν όμως περνάμε από έναν αυτούσιο τίτλο στη δική μας περιγραφή, η αλλαγή τύπου μπορεί να είναι απολύτως εύλογη.

6.Έλεγχος πριν από την τελική επιλογή

1. Ελέγχω το συγκεκριμένο λήμμα. Δεν υποθέτω ότι κάθε λόγιο ουσιαστικό διαθέτει αντίστοιχο προσαρμοσμένο τύπο.
2. Ξεχωρίζω τις πτώσεις. Στα ζεύγη που εξετάσαμε, η αιτιατική ενικού και ο πληθυντικός έχουν κοινούς τύπους.
3. Ελέγχω θέμα και τόνο. Γράφω του διδάκτορος, των αρχιτεκτόνων.
4. Συνυπολογίζω το ύφος. Άλλη λειτουργία έχει μια επαγγελματική υπογραφή και άλλη μια ουδέτερη αφήγηση.
5. Διατηρώ τις αυτούσιες ονομασίες. Δεν τις εξομαλύνω μηχανικά.

Η βασική διάκριση είναι τριπλή: ποιος τύπος είναι γραμματικά αποδεκτός, ποιος είναι φυσικός στο συγκεκριμένο περιβάλλον και ποιος επιβάλλεται από μια αυτούσια διατύπωση.