Απολιθωμένες δοτικές σε σύγχρονες εκφράσεις.

Η δοτική δεν αποτελεί παραγωγική πτώση της Κοινής Νέας Ελληνικής, επιβιώνει όμως σε στερεότυπες εκφράσεις όπως εν μέρει, εν γνώσει και δόξα τω Θεώ. Η σωστή χρήση τους απαιτεί αναγνώριση της σημασίας, γνώση της καθιερωμένης γραφής και προσοχή στο ύφος: δεν αντικαθιστούν όλες μια απλή νεοελληνική διατύπωση με τον ίδιο τρόπο.

1.Επιβίωση μιας πτώσης, όχι νέος κανόνας κλίσης

Ο όρος απολιθωμένη δοτική δηλώνει έναν παλαιότερο πτωτικό τύπο που διατηρείται μέσα σε μια καθιερωμένη έκφραση. Ο σημερινός ομιλητής χρησιμοποιεί συνήθως την έκφραση ως σύνολο, χωρίς να σχηματίζει ελεύθερα αντίστοιχες δοτικές άλλων ουσιαστικών.

Στο εν μέρει, για παράδειγμα, το μέρει είναι ιστορικός τύπος δοτικής του ουσιαστικού μέρος. Η έκφραση σημαίνει «κατά ένα μέρος», αλλά δεν μας δίνει έναν σύγχρονο κανόνα για να σχηματίζουμε ελεύθερα δοτικές μετά το εν.

2.Συχνές εκφράσεις και σημασιολογικές αποχρώσεις

Οι νεοελληνικές αποδόσεις του πίνακα εξηγούν τη σημασία. Δεν αποτελούν μηχανικές αντικαταστάσεις που ταιριάζουν σε κάθε σύνταξη.

Έκφραση	Βασική σημασία	Χρήση σε πρόταση
εν μέρει	κατά ένα μέρος, όχι πλήρως	Η ένστασή σου είναι εν μέρει βάσιμη.
εν γένει	γενικά, συνολικά	Εξετάζουμε την εκπαιδευτική πολιτική εν γένει.
εν συνεχεία	στη συνέχεια	Εν συνεχεία, θα παρουσιαστούν τα συμπεράσματα.
εν προκειμένω	στη συγκεκριμένη περίπτωση	Εν προκειμένω, απαιτείται γραπτή συναίνεση.
εν γνώσει	με γνώση, με επίγνωση	Ενήργησε εν γνώσει των συνεπειών.
εν αγνοία	χωρίς να γνωρίζει κάποιος	Η συμφωνία υπογράφηκε εν αγνοία μου.
εν κινήσει	κατά την κίνηση	Μην ανοίγετε την πόρτα όσο το όχημα βρίσκεται εν κινήσει.
εν δυνάμει	δυνητικά, ως δυνατότητα	Κάθε επισκέπτης είναι εν δυνάμει πελάτης.
εν πάση περιπτώσει	πάντως, σε κάθε περίπτωση	Εν πάση περιπτώσει, πρέπει να απαντήσουμε σήμερα.

Το εν μέρει περιορίζει την έκταση ενός ισχυρισμού, ενώ το εν γένει διευρύνει την οπτική προς το σύνολο. Το εν δυνάμει δεν δηλώνει βέβαιη μελλοντική εξέλιξη.

3.Σταθερός πυρήνας και μεταβλητά συμπληρώματα

Η παγίωση δεν σημαίνει ότι τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει γύρω από την έκφραση. Ο ιστορικός τύπος μένει σταθερός, αλλά ορισμένες εκφράσεις δέχονται συμπλήρωμα.

• εν γνώσει μου / σου / της διοίκησης: προσδιορίζεται ποιος γνωρίζει.
• εν αγνοία μου / των ενδιαφερομένων: προσδιορίζεται ποιος δεν γνωρίζει.
• εν γνώσει του κινδύνου / των συνεπειών: προσδιορίζεται αυτό που γνωρίζει ή συνυπολογίζει κάποιος.

Το εν γνώσει δηλώνει γνώση, όχι από μόνο του έγκριση ή συγκατάθεση. Αν αυτό που θέλουμε να δηλώσουμε είναι η άδεια, γράφουμε σαφέστερα με την έγκριση της διευθύντριας.

Η έκφραση εν λόγω λειτουργεί ως άκλιτος προσδιορισμός με τη σημασία «που αναφέρθηκε» ή «για τον οποίο γίνεται λόγος». Το άρθρο και το ουσιαστικό κλίνονται κανονικά· η έκφραση δεν αλλάζει:

Συντακτικό περιβάλλον	Παράδειγμα
Ονομαστική ενικού	Η εν λόγω απόφαση ισχύει από αύριο.
Γενική ενικού	Ζήτησαν την ανάκληση της εν λόγω απόφασης.
Αιτιατική πληθυντικού	Επανεξετάζουμε τις εν λόγω αποφάσεις.

4.Επιβιώσεις χωρίς το εν

Δεν περιέχουν όλες οι απολιθωμένες δοτικές την πρόθεση εν. Ορισμένες διατηρούνται ως επιφωνηματικές εκφράσεις, άλλες έχουν αποκτήσει σύγχρονη προθετική λειτουργία.

Τύπος ή έκφραση	Σημερινή λειτουργία	Παράδειγμα
δόξα τω Θεώ	ευχαριστία ή ανακούφιση	Δόξα τω Θεώ, όλοι είναι καλά.
τοις εκατό	δήλωση ποσοστού	Η αύξηση ήταν πέντε τοις εκατό.
λόγω + γενική	δήλωση αιτίας	Η πτήση ακυρώθηκε λόγω ομίχλης.
βάσει + γενική	δήλωση βάσης ή κριτηρίου	Η αίτηση εγκρίθηκε βάσει του κανονισμού.

Τα λόγω και βάσει ανάγονται ιστορικά σε δοτικές, αλλά στη σημερινή σύνταξη χρησιμοποιούνται ως άκλιτες προθέσεις με γενική. Δεν αναλύουμε την ομίχλης ή το του κανονισμού ως δοτική.

5.Ορθογραφία και επιλογή ύφους

Στο μονοτονικό διατηρούμε την καθιερωμένη γραφή των εκφράσεων, όχι τα παλαιότερα διακριτικά τους. Γράφουμε τω Θεώ, εν αγνοία, εν δυνάμει, χωρίς υπογεγραμμένες, πνεύματα ή περισπωμένες.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται:

• το -ει στα εν μέρει, εν κινήσει, εν δυνάμει, βάσει·
• το -ω στα εν λόγω, εν προκειμένω και στο τω της έκφρασης δόξα τω Θεώ·
• η χωριστή γραφή των εν πάση περιπτώσει και τοις εκατό·
• η ενιαία γραφή εντάξει, που προέρχεται από το παλαιότερο εν τάξει.

Στη σημερινή καθημερινή χρήση γράφουμε Είμαι εντάξει και Εντάξει, θα έρθω. Η παλαιότερη χωριστή γραφή μπορεί να εμφανιστεί σε ιστορικό ή σκόπιμα αρχαΐζον κείμενο, αλλά δεν είναι το πρότυπο για αυτές τις χρήσεις.

Ως προς το ύφος, τα εν συνεχεία και εν προκειμένω ταιριάζουν ιδιαίτερα σε επίσημη έκθεση ή επιχειρηματολογία. Σε μια καθημερινή συνεννόηση, τα στη συνέχεια και στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι συνήθως αμεσότερα. Αντίθετα, το δόξα τω Θεώ είναι συνηθισμένο και στον προφορικό λόγο.

6.Έλεγχος πριν από τη χρήση

1. Αναγνώρισε ολόκληρη την έκφραση. Μην κατασκευάζεις νέες δοτικές κατ’ αναλογία.
2. Έλεγξε την ακριβή σημασία. Το εν γνώσει δεν συνεπάγεται έγκριση και το εν δυνάμει δεν συνεπάγεται βεβαιότητα.
3. Ξεχώρισε τον σταθερό τύπο από το συμπλήρωμα. Στο εν αγνοία των μελών, σταθερό μένει το εν αγνοία, ενώ το συμπλήρωμα είναι σε γενική.
4. Ταίριαξε γραφή και ύφος με το σύγχρονο κείμενο. Μονοτονική ορθογραφία και συνειδητή επιλογή ανάμεσα σε λόγια έκφραση και απλούστερη απόδοση.

Οι απολιθωμένες δοτικές αποτελούν ζωντανό τμήμα του σημερινού λεξιλογίου και της φρασεολογίας, όχι πρόσκληση να επαναφέρουμε την παλαιότερη κλίση στη σύγχρονη σύνταξη.