Λόγιες μετοχές σε -όμενος και -ούμενος.

Οι μετοχές σε -όμενος και -ούμενος επιτρέπουν να περιγράψουμε πρόσωπα, πράγματα και διαδικασίες με σύντομο και ακριβή τρόπο. Εδώ εξετάζουμε τον σχηματισμό, την κλίση και τη χρήση τους στον επίσημο λόγο, καθώς και τη διαφορά τους από τύπους σε -μένος.

1.Τι δηλώνουν και πού χρησιμοποιούνται

Τύποι όπως προτεινόμενος, εξεταζόμενος και απαιτούμενος ονομάζονται μετοχές ενεστώτα της παθητικής φωνής. Χρησιμοποιούνται συχνά σε διοικητικά, επιστημονικά και δημοσιογραφικά κείμενα. Μπορούν να αντικαταστήσουν μια αναφορική πρόταση και συμφωνούν με το ουσιαστικό που προσδιορίζουν.

Ο χαρακτηρισμός «λόγιες» αφορά την προέλευση και συχνά το ύφος τους. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια μετοχή είναι σπάνια ή υπερβολικά επίσημη. Λέξεις όπως εργαζόμενος και ενδιαφερόμενος είναι καθιερωμένες και στην καθημερινή επικοινωνία.

2.Σχηματισμός και όρια παραγωγής

Για πολλούς καθιερωμένους τύπους, η σχέση με το ρήμα είναι διαφανής:

Ρήμα	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
προτείνομαι	προτεινόμενος	προτεινόμενη	προτεινόμενο
εξετάζομαι	εξεταζόμενος	εξεταζόμενη	εξεταζόμενο
εργάζομαι	εργαζόμενος	εργαζόμενη	εργαζόμενο
απαιτούμαι	απαιτούμενος	απαιτούμενη	απαιτούμενο
χρησιμοποιούμαι	χρησιμοποιούμενος	χρησιμοποιούμενη	χρησιμοποιούμενο
δικαιούμαι	δικαιούμενος	δικαιούμενη	δικαιούμενο

Στα παραπάνω παραδείγματα, το -ομαι αντιστοιχεί σε -όμενος, ενώ το -ούμαι σε -ούμενος. Ο τόνος αποτελεί μέρος του τύπου: προτεινόμενος, απαιτούμενος.

3.Κλίση και συμφωνία

Οι μετοχές αυτές κλίνονται όπως τα επίθετα σε -ος, -η, -ο. Συμφωνούν με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση. Ο τόνος παραμένει στην ίδια συλλαβή του θέματος σε όλη την κλίση.

Πτώση και αριθμός	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική ενικού	ο προτεινόμενος	η προτεινόμενη	το προτεινόμενο
Γενική ενικού	του προτεινόμενου	της προτεινόμενης	του προτεινόμενου
Αιτιατική ενικού	τον προτεινόμενο	την προτεινόμενη	το προτεινόμενο
Ονομαστική πληθυντικού	οι προτεινόμενοι	οι προτεινόμενες	τα προτεινόμενα
Γενική πληθυντικού	των προτεινόμενων	των προτεινόμενων	των προτεινόμενων
Αιτιατική πληθυντικού	τους προτεινόμενους	τις προτεινόμενες	τα προτεινόμενα

Ανάλογα κλίνεται το απαιτούμενος: της απαιτούμενης άδειας, των απαιτούμενων εγγράφων.

Στο πρώτο παράδειγμα, η μετοχή συμφωνεί με το μέτρων, όχι με το αποτελεσματικότητα. Η θέση μιας άλλης λέξης κοντά στη μετοχή δεν αλλάζει τη συμφωνία της.

4.Παθητική μορφή, σημασία και χρόνος

Η παθητική μορφολογία δεν δηλώνει πάντοτε ότι το υποκείμενο δέχεται μια ενέργεια.

• Η εξεταζόμενη αίτηση: η αίτηση εξετάζεται από κάποιον· η σημασία είναι παθητική.
• Η εργαζόμενη μητέρα: η μητέρα εργάζεται· δεν δέχεται την ενέργεια κάποιου άλλου.
• Ο ενδιαφερόμενος πολίτης: ο πολίτης ενδιαφέρεται· η σημασία συνδέεται με το ρήμα ενδιαφέρομαι.

Επίσης, η ονομασία «μετοχή ενεστώτα» δεν περιορίζει την αναφορά στο παρόν. Ο χρόνος προκύπτει από την πρόταση και το ευρύτερο κείμενο.

Όταν διατηρούν τη ρηματική τους σημασία, οι τύποι αυτοί παρουσιάζουν συνήθως μια διαδικασία ή κατάσταση χωρίς να προβάλλουν την ολοκλήρωσή της. Αυτό δεν αποτελεί μέτρηση της διάρκειας της ενέργειας.

5.Χρήση μέσα στην πρόταση και επιλογή ύφους

Η μετοχή μπορεί να προσδιορίζει ένα ουσιαστικό και να διατηρεί συμπληρώματα του ρήματος:

Ορισμένοι τύποι χρησιμοποιούνται και ουσιαστικοποιημένοι, δηλαδή χωρίς εκφρασμένο ουσιαστικό: οι εργαζόμενοι, οι ενδιαφερόμενοι, οι κρατούμενοι. Και τότε κλίνονται κανονικά: τα δικαιώματα των εργαζόμενων. Είναι επίσης καθιερωμένη η ουσιαστική χρήση με μετακίνηση του τόνου στη γενική πληθυντικού: τα δικαιώματα των εργαζομένων.

Η μετοχή δεν είναι πάντοτε καλύτερη από την αναφορική πρόταση. Αν συνοδεύεται από πολλά συμπληρώματα, η αναφορική πρόταση συχνά διαβάζεται ευκολότερα:

• Πιο συμπυκνωμένο: Η προτεινόμενη από την επιτροπή για την επόμενη σχολική χρονιά αλλαγή συζητείται σήμερα.
• Πιο ευανάγνωστο: Η αλλαγή που προτείνει η επιτροπή για την επόμενη σχολική χρονιά συζητείται σήμερα.

6.Διάκριση από το -μένος και τελικός έλεγχος

Οι τύποι σε -όμενος / -ούμενος και -μένος δεν είναι ελεύθερα εναλλάξιμοι. Όταν υπάρχει σχετικό ζεύγος, ο πρώτος τύπος μπορεί να προβάλλει τη διαδικασία, ενώ ο δεύτερος το αποτέλεσμα ή την κατάσταση που έχει προκύψει.

Παράδειγμα	Τι προβάλλεται
Η εξεταζόμενη αίτηση βρίσκεται ακόμη στο γραφείο του υπευθύνου.	Η αίτηση βρίσκεται υπό εξέταση.
Η ήδη εξετασμένη αίτηση μπήκε στο αρχείο.	Η εξέταση έχει ολοκληρωθεί.

Δεν υπάρχει όμως για κάθε μετοχή ένα αντίστοιχο ζεύγος με την ίδια βασική σημασία. Μαθαίνουμε τους καθιερωμένους τύπους μαζί με τη χρήση τους, όχι μόνο τις καταλήξεις τους.

Πριν χρησιμοποιήσετε μια λόγια μετοχή:

1. Αναπτύξτε την σε πρόταση με που, για να ελέγξετε το νόημα.
2. Ελέγξτε αν ο συγκεκριμένος τύπος είναι καθιερωμένος.
3. Ταιριάξτε γένος, αριθμό και πτώση με το ουσιαστικό.
4. Εξετάστε αν θέλετε να προβάλετε διαδικασία ή αποτέλεσμα.
5. Προτιμήστε αναφορική πρόταση αν η μετοχική διατύπωση γίνεται δυσνόητη.