Λόγιες προθετικές εκφράσεις και εναλλαγή πτώσης.

Οι λόγιες προθετικές εκφράσεις παραμένουν ζωντανές στον διοικητικό, νομικό, επιστημονικό και δημοσιογραφικό λόγο. Η επιλογή πτώσης μπορεί να αλλάζει τη σημασία, ενώ ορισμένες εκφράσεις διατηρούν παγιωμένους παλαιότερους τύπους. Το ζητούμενο είναι να διακρίνουμε τις διαφορετικές συντάξεις και να επιλέγουμε ύφος κατάλληλο για το κείμενο.

1.Η πτώση ως δείκτης σημασίας

Στις λόγιες προθέσεις δεν αντιστοιχεί πάντοτε μία μοναδική πτώση. Η ίδια πρόθεση μπορεί να συντάσσεται διαφορετικά, ανάλογα με τη σχέση που δηλώνει. Επομένως, η εναλλαγή γενικής και αιτιατικής δεν αποτελεί απλώς επιλογή πιο επίσημου ή πιο καθημερινού ύφους.

Στο πρώτο παράδειγμα, το κατά + γενική δηλώνει εναντίωση. Στο δεύτερο, το κατά + αιτιατική σημαίνει «σύμφωνα με». Η αλλαγή πτώσης αλλάζει τη σχέση με την απόφαση, όχι απλώς τον βαθμό επισημότητας.

2.Βασικές αντιθέσεις γενικής και αιτιατικής

Ο πίνακας παρουσιάζει επιλεγμένες σύγχρονες χρήσεις, όχι όλες τις ιστορικές σημασίες των προθέσεων.

Πρόθεση και πτώση	Σχέση που δηλώνεται	Παράδειγμα
κατά + γενική	Εναντίωση	Η ένωση τάχθηκε κατά της πρότασης.
κατά + αιτιατική	Συμφωνία με πηγή ή κανόνα	Κατά τον κανονισμό, απαιτείται γραπτή αίτηση.
υπό + γενική	Ποιητικό αίτιο σε επίσημη παθητική σύνταξη	Η αίτηση υπογράφεται υπό του ενδιαφερομένου.
υπό + αιτιατική	Όροι, συνθήκες ή κατάσταση	Η άδεια χορηγείται υπό ορισμένες προϋποθέσεις.
επί + γενική	Περίοδος άσκησης εξουσίας ή αξιώματος	Το έργο ολοκληρώθηκε επί προεδρίας Παπαδοπούλου.
επί + αιτιατική	Χρονική διάρκεια	Οι συνομιλίες συνεχίστηκαν επί τρεις ημέρες.

Το ποιητικό αίτιο δηλώνει εδώ ποιος πραγματοποιεί την ενέργεια: ο ενδιαφερόμενος υπογράφει την αίτηση. Η σύνταξη υπό του ενδιαφερομένου έχει έντονα διοικητικό χαρακτήρα· το από τον ενδιαφερόμενο είναι συνήθως φυσικότερο σε ουδέτερο σύγχρονο λόγο.

3.Η ολόκληρη έκφραση καθορίζει την ερμηνεία

Η πτώση είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να αναγνωρίσουμε τη σημασία. Χρειάζεται να εξετάζουμε και τις λέξεις που ακολουθούν.

• Κατά τη συνεδρίαση: χρόνος, δηλαδή «στη διάρκεια της συνεδρίασης».
• Κατά την εκτίμησή μας: οπτική ή πηγή κρίσης, δηλαδή «σύμφωνα με την εκτίμησή μας».
• Υπό εξέταση: κατάσταση, δηλαδή «εξετάζεται ακόμη».
• Υπό την εποπτεία της επιτροπής: σχέση εποπτείας.
• Επί του θέματος: αναφορά σε θέμα, δηλαδή «για το συγκεκριμένο θέμα».

Άρα το κατά + αιτιατική δεν σημαίνει πάντοτε «σύμφωνα με», ούτε το επί + γενική δηλώνει πάντοτε ιστορική περίοδο.

Οι εκφράσεις αυτές είναι λειτουργικές στον επίσημο λόγο. Σε μια καθημερινή συζήτηση, τα «το εξετάζουμε ακόμη» και «θα μιλήσουμε γι’ αυτό αύριο» είναι συνήθως πιο άμεσα.

4.Παγιωμένοι τύποι και εσωτερική δομή

Ορισμένες λόγιες εκφράσεις περιέχουν κατάλοιπα της δοτικής. Η δοτική δεν αποτελεί παραγωγική πτώση της Κοινής Νέας Ελληνικής: οι συγκεκριμένοι τύποι διατηρούνται μέσα σε καθιερωμένες εκφράσεις.

Έκφραση	Σύγχρονη σημασία	Παράδειγμα
εν όψει + γενική	Ενόψει ενός αναμενόμενου γεγονότος, με προσανατολισμό σε αυτό	Λαμβάνονται μέτρα εν όψει των εξετάσεων.
εν αγνοία + γενική	Χωρίς να γνωρίζει κάποιος	Η αλλαγή έγινε εν αγνοία της διευθύντριας.
εν γνώσει + γενική	Με κάποιον να γνωρίζει	Η αλλαγή έγινε εν γνώσει της διευθύντριας.

Στο εν αγνοία της διευθύντριας, το αγνοία είναι παγιωμένος παλαιότερος τύπος, ενώ το της διευθύντριας είναι γενική. Δεν σχηματίζουμε ελεύθερα ανάλογες εκφράσεις με οποιοδήποτε ουσιαστικό.

Χρειάζεται επίσης να ξεχωρίζουμε τα επίπεδα σύνταξης:

υπό την εποπτεία της επιτροπής

• Η πρόθεση υπό συντάσσεται εδώ με την αιτιατική την εποπτεία.
• Η γενική της επιτροπής εξαρτάται από το ουσιαστικό εποπτεία, όχι απευθείας από την πρόθεση.

5.Ακρίβεια χωρίς περιττό αρχαϊσμό

Η αντικατάσταση μιας λόγιας έκφρασης πρέπει να διατηρεί τη σημασία της, όχι μόνο να απλοποιεί τη μορφή της.

Λόγια διατύπωση	Πιο ουδέτερη διατύπωση
Η αίτηση υπογράφεται υπό του ενδιαφερομένου.	Η αίτηση υπογράφεται από τον ενδιαφερόμενο.
Η πρόταση εγκρίθηκε υπό τον όρο ότι θα μειωθεί το κόστος.	Η πρόταση εγκρίθηκε με την προϋπόθεση ότι θα μειωθεί το κόστος.
Διατυπώθηκαν παρατηρήσεις επί του σχεδίου.	Διατυπώθηκαν παρατηρήσεις για το σχέδιο.

Δεν είναι όλες οι λόγιες εκφράσεις εξίσου αρχαϊκές. Τα υπό εξέταση και εν όψει των εξετάσεων είναι καθιερωμένα στον σύγχρονο δημόσιο λόγο, ενώ το υπό του ενδιαφερομένου παραπέμπει εντονότερα σε τυπικό διοικητικό ύφος.

6.Έλεγχος πριν από την τελική διατύπωση

1. Προσδιόρισε τη σχέση: εναντίωση, πηγή, ποιητικό αίτιο, συνθήκη, χρόνος ή θέμα;
2. Διάλεξε τη συγκεκριμένη σύνταξη: μην αποδίδεις μία μόνο πτώση σε κάθε λόγια πρόθεση.
3. Αναγνώρισε την εσωτερική δομή: ξεχώρισε το συμπλήρωμα της πρόθεσης από μια γενική που εξαρτάται από ουσιαστικό.
4. Έλεγξε αν η έκφραση είναι παγιωμένη: οι τύποι όπως εν γνώσει δεν αποτελούν πρότυπα ελεύθερου σχηματισμού.
5. Προσάρμοσε το ύφος: κράτησε τη λόγια έκφραση όταν εξυπηρετεί την ακρίβεια και το είδος του κειμένου, όχι απλώς για να ακούγεται επισημότερο.