Να είχα και μακάρι: ανεκπλήρωτες ευχές.

Με τα να είχα και μακάρι εκφράζουμε επιθυμίες που δεν συμφωνούν με την πραγματικότητα ή που θεωρούμε δύσκολο να πραγματοποιηθούν. Η επιλογή ανάμεσα στον παρατατικό και τον υπερσυντέλικο δείχνει πώς συνδέουμε την ευχή με τον χρόνο και με όσα έχουν ήδη συμβεί. Το πλαίσιο ξεχωρίζει την απλή επιθυμία από τη λύπη, τη μεταμέλεια ή τη μομφή.

1.Η ευχή απέναντι στην πραγματικότητα

Στην ανεξάρτητη ευχετική πρόταση Να είχα περισσότερο χρόνο!, ο ομιλητής παρουσιάζει μια επιθυμητή κατάσταση, συνήθως σε αντίθεση με την πραγματική: δεν έχει όσο χρόνο θα ήθελε. Δεν αφηγείται απλώς κάτι παλιό, παρόλο που χρησιμοποιεί παρατατικό.

Το μακάρι δηλώνει ρητά την ευχή. Δεν σημαίνει όμως από μόνο του ότι η επιθυμία είναι αδύνατη ή οριστικά ανεκπλήρωτη.

Η βασική διάκριση είναι ανάμεσα σε μια ανοιχτή ελπίδα και σε μια ευχή που παρουσιάζεται ως απομακρυσμένη από την πραγματικότητα.

2.Οι βασικές δομές

Το να μπορεί να εισάγει μόνο του μια ανεξάρτητη ευχή. Με το μακάρι, η συνηθισμένη σύνταξη είναι μακάρι να· αυτή χρησιμοποιούμε στα παραδείγματα που ακολουθούν.

Δομή	Παράδειγμα	Συνήθης ερμηνεία στο συγκεκριμένο πλαίσιο
να + παρατατικός	Να ήξερα την απάντηση τώρα!	Δεν την ξέρω και θα ήθελα να την ξέρω.
να + παρατατικός σε δεύτερο πρόσωπο	Να ήσουν εδώ τώρα!	Δεν είσαι εδώ και επιθυμώ την παρουσία σου.
μακάρι να + παρατατικός	Μακάρι να μπορούσα να έρθω αύριο, αλλά δουλεύω.	Επιθυμώ κάτι που εμποδίζεται.
να + υπερσυντέλικος	Να είχα κρατήσει ένα αντίγραφο! Τώρα το αρχείο χάθηκε.	Λυπάμαι για μια ενέργεια που δεν έγινε.
μακάρι να + υπερσυντέλικος	Μακάρι να μην είχα απαντήσει τόσο απότομα χθες!	Μετανιώνω για κάτι που έγινε.

Στο να είχα χρόνο, το είχα είναι παρατατικός του έχω και σημαίνει ότι θα επιθυμούσα να διαθέτω χρόνο. Στο να είχα φύγει, είναι βοηθητικό ρήμα στον υπερσυντέλικο.

Ο υπερσυντέλικος σχηματίζεται εδώ με είχα, είχες, είχε, είχαμε, είχατε, είχαν + τον άκλιτο ρηματικό τύπο, όπως φύγει, γράψει, καταλάβει. Για παράδειγμα: Μακάρι να είχαμε καταλάβει το πρόβλημα νωρίτερα!

3.Χρόνος και οπτική του ομιλητή

Ο παρατατικός σε αυτές τις ευχές δεν δηλώνει υποχρεωτικά παρελθόν. Μπορεί να αφορά το παρόν ή το μέλλον, ανάλογα με τα χρονικά στοιχεία και την περίσταση.

Η ίδια μελλοντική αναφορά μπορεί να παρουσιαστεί ως ανοιχτή ή ως απομακρυσμένη δυνατότητα, ανάλογα με την εκτίμηση του ομιλητή:

Και οι δύο ευχές αφορούν την αυριανή συνάντηση. Ο παρατατικός στη δεύτερη αλλάζει την οπτική του ομιλητή ως προς την πραγματοποίηση της ευχής, όχι τη χρονική αναφορά.

Ο υπερσυντέλικος παρουσιάζει μια επιθυμητή πράξη ή κατάσταση ως ήδη συντελεσμένη πριν από ένα σημείο αναφοράς. Στις συνηθισμένες αναδρομικές ευχές, αυτό συνδέεται με λύπη για κάτι που δεν μπορεί πλέον να αλλάξει.

Δεν επιλέγουμε λοιπόν χρόνο με βάση το πόσο σύντομη ή μεγάλη ήταν η διάρκεια. Εξετάζουμε πότε τοποθετείται η επιθυμία και πώς παρουσιάζεται η κατάσταση ή το γεγονός.

4.Άρνηση και θέση των αντωνυμιών

Στις ευχές με να, η άρνηση είναι μην, όχι δεν. Η άρνηση ανήκει στην επιθυμητή κατάσταση: ευχόμαστε να μην ισχύει κάτι ή να μην είχε συμβεί.

• Μακάρι να μην είχα τόσες υποχρεώσεις! — Έχω πολλές και θα ήθελα να ήταν λιγότερες.
• Μακάρι να μην είχα χάσει το τρένο! — Το έχασα και λυπάμαι γι’ αυτό.
• Να μην του το είχα πει! — Του το είπα και τώρα το μετανιώνω.

Οι αδύνατοι τύποι των αντωνυμιών τοποθετούνται πριν από το ρήμα. Στον υπερσυντέλικο προηγούνται του βοηθητικού είχα: να το είχα δει, να του είχα μιλήσει, να μην του το είχα δώσει.

5.Επιθυμία, μεταμέλεια και μομφή

Η γραμματική δομή δεν καθορίζει μόνη της το συναίσθημα. Το πρόσωπο του ρήματος, η περίσταση και ο τόνος της φωνής επηρεάζουν την ερμηνεία.

Λειτουργία	Παράδειγμα με πλαίσιο
Έντονη επιθυμία	Μου λείπεις. Μακάρι να ήσουν εδώ!
Μεταμέλεια	Σε αδίκησα. Μακάρι να σε είχα ακούσει!
Συμπονετική λύπη	Ταλαιπωρήθηκες πολύ. Μακάρι να μην είχες περάσει όλα αυτά!
Μομφή	Περίμενα τόσες ώρες άδικα. Να με είχες ειδοποιήσει τουλάχιστον!

Στο τελευταίο παράδειγμα, η ευχή για μια διαφορετική εξέλιξη λειτουργεί και ως επίκριση του συνομιλητή. Το τουλάχιστον ενισχύει την ιδέα ότι δεν έγινε ούτε το ελάχιστο αναμενόμενο.

Το μακάρι κατονομάζει καθαρά την ευχή, αλλά δεν εγγυάται ήπιο ύφος. Το Μακάρι να είχες σκεφτεί και τους άλλους! μπορεί επίσης να ακουστεί επικριτικό.

6.Έλεγχος πριν διατυπώσεις την ευχή

1. Το ενδεχόμενο παραμένει ανοιχτό; Προτίμησε μια απλή ευχή όπως Μακάρι να προλάβω!
2. Επιθυμείς μια διαφορετική κατάσταση τώρα ή μια δύσκολη δυνατότητα για αργότερα; Σκέψου τον παρατατικό: Μακάρι να είχα χρόνο!
3. Κοιτάζεις πίσω και επιθυμείς μια διαφορετική εξέλιξη; Ο υπερσυντέλικος είναι συχνά κατάλληλος: Μακάρι να είχα ξεκινήσει νωρίτερα!
4. Εύχεσαι να μην είχε συμβεί κάτι; Βάλε μην μετά το να: Μακάρι να μην είχα φύγει!
5. Απευθύνεσαι σε κάποιον για μια προηγούμενη πράξη του; Έλεγξε μήπως η ευχή ακούγεται ως μομφή.

Κράτησε τη βασική αντίθεση: Να είχα χρόνο τώρα! παρουσιάζει μια επιθυμητή κατάσταση· να είχα αξιοποιήσει τον χρόνο μου χθες! στρέφεται σε μια διαφορετική, αλλά πλέον ανεκπλήρωτη, εξέλιξη του παρελθόντος.