Οποιοσδήποτε και κανένας: αναφορά και εμβέλεια.

Οι αντωνυμίες οποιοσδήποτε και κανένας δεν δείχνουν συνήθως ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα. Το νόημά τους εξαρτάται από το αν επιλέγουμε ελεύθερα, ρωτάμε, θέτουμε έναν όρο ή αρνούμαστε κάτι. Σημασία έχει και η εμβέλεια: ποιο μέρος του νοήματος επηρεάζει η άρνηση ή μια λέξη όπως το μπορεί.

1.Ελεύθερη επιλογή ή απουσία;

Με το οποιοσδήποτε δηλώνουμε ότι δεν έχει σημασία ποιο πρόσωπο ή πράγμα επιλέγεται μέσα σε ένα σύνολο. Με το κανένας, σε αρνητική πρόταση, δηλώνουμε ότι δεν υπάρχει ούτε ένα πρόσωπο ή πράγμα που να ισχύει γι’ αυτό όσα λέμε.

Η ελεύθερη επιλογή έχει όρια που ορίζει το πλαίσιο. Το οποιοδήποτε βιβλίο από αυτό το ράφι αφορά τα βιβλία του συγκεκριμένου ραφιού, όχι όλα τα βιβλία που υπάρχουν.

2.Μορφές και αναφορά

Οι αντωνυμίες μπορούν να συνοδεύουν ένα ουσιαστικό ή να χρησιμοποιούνται μόνες τους, όταν καταλαβαίνουμε σε τι αναφέρονται.

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	οποιοσδήποτε	οποιαδήποτε	οποιοδήποτε
Γενική	οποιουδήποτε	οποιασδήποτε	οποιουδήποτε
Αιτιατική	οποιονδήποτε	οποιαδήποτε	οποιοδήποτε
Ονομαστική	κανένας / κανείς	καμία / καμιά	κανένα
Γενική	κανενός	καμίας / καμιάς	κανενός
Αιτιατική	κανέναν	καμία / καμιά	κανένα

Το οποιοσδήποτε έχει και πληθυντικό: οποιοιδήποτε, οποιεσδήποτε, οποιαδήποτε. Το κανένας δεν έχει πληθυντικό.

Οι τύποι κανένας και κανείς είναι και οι δύο σωστοί. Για ουδέτερη αναφορά σε πρόσωπο χωρίς ουσιαστικό είναι πολύ συνηθισμένο το κανείς: Δεν ήρθε κανείς. Πριν από αρσενικό ουσιαστικό χρησιμοποιούμε συνήθως κανένας: Δεν ήρθε κανένας πελάτης.

3.Οποιοσδήποτε δεν σημαίνει κάποιος

Το κάποιος δηλώνει ένα πρόσωπο ή πράγμα χωρίς να το προσδιορίζει. Το οποιοσδήποτε τονίζει ότι η ταυτότητα δεν αποτελεί περιορισμό στην επιλογή.

• Κάποιος υπάλληλος θα σε βοηθήσει. → Θα σε βοηθήσει ένας υπάλληλος, αλλά δεν λέμε ποιος.
• Οποιοσδήποτε υπάλληλος μπορεί να σε βοηθήσει. → Δεν χρειάζεται να αναζητήσεις συγκεκριμένο υπάλληλο.

Το οποιοσδήποτε είναι ιδιαίτερα φυσικό με δυνατότητα, άδεια, οδηγίες και γενικούς κανόνες.

4.Κανένας με άρνηση, ερώτηση και όρο

Σε πλήρη αρνητική πρόταση, το κανένας συνδυάζεται με δεν ή μην, ανάλογα με τη σύνταξη. Αυτό ισχύει και όταν βρίσκεται πριν από το ρήμα.

Οι δύο αρνητικές λέξεις συνεργάζονται: το Δεν είδα κανέναν σημαίνει ότι δεν είδα ούτε ένα πρόσωπο. Δεν σχηματίζουν κατάφαση.

Χωρίς άρνηση, το κανένας μπορεί να έχει τη σημασία «κάποιος», ιδιαίτερα σε ερωτήσεις και σε προτάσεις με αν. Αυτή η χρήση είναι συχνή στην καθημερινή επικοινωνία.

Περιβάλλον	Παράδειγμα	Νόημα
Άρνηση	Δεν έχεις κανένα μήνυμα.	Δεν υπάρχει ούτε ένα μήνυμα για σένα.
Ερώτηση	Έχεις κανένα μήνυμα για μένα;	Υπάρχει κάποιο μήνυμα;
Όρος	Αν έχεις καμία απορία, ρώτησέ με.	Αν υπάρχει κάποια απορία…

5.Τι ακριβώς αρνούμαστε;

Η διαφορά φαίνεται καθαρά όταν μιλάμε για άδεια πρόσβασης.

Στο δεύτερο παράδειγμα, αρνούμαστε την ελεύθερη πρόσβαση, όχι την πρόσβαση όλων ανεξαιρέτως. Η συνέχεια κάνει σαφή την εμβέλεια της άρνησης.

Η σειρά των λέξεων από μόνη της δεν αρκεί πάντα για να ξεκαθαρίσει ένα νόημα. Χρησιμοποιούμε το πλαίσιο ή προσθέτουμε μια διευκρίνιση, όπως μόνο με άδεια ή ούτε ένας.

6.Έλεγχος πριν διαλέξεις

1. Αναφέρεις ένα πρόσωπο χωρίς να λες ποιο; Διάλεξε κάποιος: Κάποιος περιμένει έξω.
2. Δεν έχει σημασία ποιο θα επιλεγεί; Διάλεξε οποιοσδήποτε: Ρώτησε οποιονδήποτε υπάλληλο.
3. Δηλώνεις «ούτε ένας»; Χρησιμοποίησε κανένας με άρνηση: Δεν απάντησε κανένας.
4. Ρωτάς ή θέτεις έναν όρο; Το κανένας μπορεί να σημαίνει «κάποιος»: Αν δεις κανέναν γνωστό, χαιρέτησέ τον.
5. Συνδυάζεις άρνηση και οποιοσδήποτε; Ξεκαθάρισε τον περιορισμό: Δεν δίνουμε τα κλειδιά σε οποιονδήποτε· μόνο στον υπεύθυνο.