Όποιος, ό,τι και όσος: ελεύθερες αναφορικές.

Οι ελεύθερες αναφορικές προτάσεις με όποιος, ό,τι και όσος δηλώνουν πρόσωπα, πράγματα ή ποσότητες χωρίς να χρειάζεται να τα έχουμε ονομάσει προηγουμένως. Για να τις χρησιμοποιούμε σωστά, προσέχουμε τη σημασία, την πτώση και τη συμφωνία, καθώς και τη διαφορά ανάμεσα στο ό,τι και στο ότι.

1.Τι σημαίνει «ελεύθερη αναφορική»

Στην πρόταση «Πάρε το βιβλίο που θέλεις», το που θέλεις αναφέρεται στο ουσιαστικό βιβλίο. Στην πρόταση «Πάρε ό,τι θέλεις», δεν υπάρχει τέτοιο ουσιαστικό πριν από την αναφορική πρόταση. Η πρόταση ό,τι θέλεις σημαίνει «οτιδήποτε θέλεις» και λειτουργεί ολόκληρη ως αντικείμενο του πάρε.

Οι τρεις βασικές επιλογές είναι:

• Όποιος, όποια, όποιο: πρόσωπο ή επιλογή από ένα σύνολο.
• Ό,τι: πράγμα, πράξη ή περιεχόμενο, χωρίς να ονομάζουμε συγκεκριμένο ουσιαστικό.
• Όσος, όση, όσο: ποσότητα ή αριθμός.

2.Όποιος και όσος: κλίση και συμφωνία

Τα όποιος και όσος κλίνονται σε γένος, αριθμό και πτώση. Στον πίνακα, οι τύποι δίνονται με τη σειρά αρσενικό – θηλυκό – ουδέτερο.

Αριθμός και πτώση	Όποιος	Όσος
Ενικός, ονομαστική	όποιος – όποια – όποιο	όσος – όση – όσο
Ενικός, γενική	όποιου – όποιας – όποιου	όσου – όσης – όσου
Ενικός, αιτιατική	όποιον – όποια – όποιο	όσο(ν) – όση – όσο
Πληθυντικός, ονομαστική	όποιοι – όποιες – όποια	όσοι – όσες – όσα
Πληθυντικός, γενική	όποιων – όποιων – όποιων	όσων – όσων – όσων
Πληθυντικός, αιτιατική	όποιους – όποιες – όποια	όσους – όσες – όσα

Στην αιτιατική ενικού του αρσενικού χρησιμοποιούνται οι τύποι όσο και όσον: «Πάρε όσο χρόνο θέλεις». Το ν εδώ παρουσιάζει ποικιλία στη χρήση· δεν εφαρμόζουμε μηχανικά τους κανόνες για το τελικό ν των άρθρων.

Μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνα τους ή μαζί με ουσιαστικό. Όταν συνοδεύουν ουσιαστικό, συμφωνούν μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση. Δεν βάζουμε οριστικό άρθρο ανάμεσα στην αναφορική αντωνυμία και στο ουσιαστικό.

Στο τελευταίο παράδειγμα, το όσοι δεν συνοδεύει ουσιαστικό και δηλώνει πρόσωπα. Το ρήμα τελείωσαν είναι στον πληθυντικό, όπως το υποκείμενό του.

3.Πώς επιλέγουμε την πτώση

Εξετάζουμε τη δουλειά που κάνει η αντωνυμία μέσα στην αναφορική πρόταση, αλλά και αν προηγείται πρόθεση που καθορίζει την πτώση της.

Τι καθορίζει την πτώση	Παράδειγμα	Εξήγηση
Υποκείμενο	Όποιος θέλει μπορεί να έρθει.	Ποιος θέλει; → όποιος
Άμεσο αντικείμενο	Κάλεσε όποιον θέλεις.	Ποιον θέλεις να καλέσεις; → όποιον
Συμπλήρωμα πρόθεσης	Θα μιλήσω με όποιον έρθει πρώτος.	Το με συντάσσεται με αιτιατική.

Στο τρίτο παράδειγμα υπάρχει μια σημαντική ιδιαιτερότητα: η πρόθεση με, έξω από την αναφορική πρόταση, καθορίζει τον τύπο όποιον, παρόλο που το ίδιο πρόσωπο είναι το υποκείμενο του έρθει. Επομένως, δεν αρκεί πάντα να κοιτάζουμε μόνο το ρήμα της αναφορικής.

4.Ό,τι: άκλιτο και με υποδιαστολή

Το ό,τι είναι άκλιτο: δεν αλλάζει ανάλογα με την πτώση ή τον αριθμό. Δηλώνει «οτιδήποτε» ή «αυτό που».

Το ό,τι και το ότι ακούγονται ίδια, αλλά έχουν διαφορετική λειτουργία και γραφή.

• Ξέρω ό,τι ξέρεις. → Ξέρω όλα αυτά που ξέρεις.
• Ξέρω ότι είσαι εδώ. → Γνωρίζω το γεγονός πως είσαι εδώ.

5.Με να και με κι αν

Οι ελεύθερες αναφορικές μπορούν να περιγράφουν κάτι πραγματικό ή να αφήνουν ανοιχτό ποιος, τι ή πόσο θα επιλεγεί. Δεν προσθέτουμε να απλώς επειδή η επιλογή είναι ανοιχτή ή επιθυμητή.

Το να μπορεί να εμφανίζεται μέσα στην αναφορική ως μέρος του συμπληρώματος ενός ρήματος, όπως τα θέλω και μπορώ. Στα παρακάτω παραδείγματα συνδέεται με αυτά τα ρήματα, όχι με την αναφορική αντωνυμία.

Με το κι αν τονίζουμε ότι η επιλογή ή η περίσταση δεν αλλάζει το αποτέλεσμα.

6.Σύντομος έλεγχος επιλογής

1. Θέλω να δηλώσω πρόσωπο ή ελεύθερη επιλογή; Επιλέγω όποιος: «Κάλεσε όποιον θέλεις».
2. Θέλω να πω «οτιδήποτε», χωρίς ουσιαστικό; Επιλέγω ό,τι: «Πες ό,τι σκέφτεσαι».
3. Με ενδιαφέρει η ποσότητα ή ο αριθμός; Επιλέγω όσος: «Πάρε όσα εισιτήρια χρειάζεσαι».
4. Ελέγχω γένος, αριθμό και πτώση στα όποιος και όσος, αλλά αφήνω το ό,τι αμετάβλητο.
5. Αν θέλω να τονίσω ότι το αποτέλεσμα δεν αλλάζει, χρησιμοποιώ κι αν: «Ό,τι κι αν γίνει, θα έρθω».