Συνοχή χωρίς επανάληψη: υποκατάσταση και έλλειψη.

Η αποφυγή της επανάληψης δεν είναι αυτοσκοπός: προέχει να καταλαβαίνει ο αναγνώστης τι συνδέεται με τι. Η υποκατάσταση και η έλλειψη συντομεύουν τον λόγο, αρκεί το περιεχόμενο που δεν επαναλαμβάνεται να ανακτάται με σαφήνεια από τα συμφραζόμενα.

1.Δύο τρόποι να μην επαναλάβουμε κάτι

Με την υποκατάσταση, μια συντομότερη έκφραση παίρνει τη θέση περιεχομένου που έχει ήδη διατυπωθεί. Με την έλλειψη, κάποιο στοιχείο δεν εκφέρεται καθόλου, αλλά εννοείται.

Τρόπος σύνδεσης	Παράδειγμα	Τι ανακτούμε
Ρητή επανάληψη	Η Άννα ζήτησε παράταση. Και ο Πέτρος ζήτησε παράταση.	Η πράξη δηλώνεται δύο φορές.
Υποκατάσταση	Η Άννα ζήτησε παράταση. Ο Πέτρος έκανε το ίδιο.	Το «το ίδιο» παραπέμπει στο ότι ζήτησε παράταση.
Έλλειψη	Η Άννα ζήτησε παράταση· ο Πέτρος επίσης.	Στη δεύτερη πρόταση εννοείται «ζήτησε παράταση».

Στην πράξη, η υποκατάσταση συνδέεται στενά με την αναφορά: μια έκφραση παραπέμπει σε προηγούμενο περιεχόμενο και συγχρόνως αποτρέπει την επανάληψή του. Εδώ μας ενδιαφέρει κυρίως αυτή η λειτουργία μέσα στο κείμενο.

2.Υποκατάσταση πράξης ή ολόκληρου περιεχομένου

Οι εκφράσεις κάνω το ίδιο, το ίδιο ισχύει και έτσι μπορούν να συνοψίσουν διαφορετικά είδη περιεχομένου. Δεν είναι πάντοτε εναλλάξιμες.

• Το κάνω το ίδιο ταιριάζει όταν επαναλαμβάνεται μια πράξη ή μια επιλογή.
• Το το ίδιο ισχύει επεκτείνει μια διαπίστωση σε άλλη περίπτωση.
• Το έτσι, με ρήματα όπως «πιστεύω» και «νομίζω», μπορεί να παραπέμπει σε μια προηγούμενη άποψη.

Η επιλογή εξαρτάται από το νόημα. Μετά το «Η αίθουσα Α δεν είναι διαθέσιμη», το «Η αίθουσα Β έκανε το ίδιο» δεν αποδίδει την ίδια σχέση: η διαθεσιμότητα είναι κατάσταση, όχι πράξη που εκτελεί η αίθουσα.

Επίσης, το ίδιο δεν σημαίνει υποχρεωτικά το ίδιο συγκεκριμένο αντικείμενο. Στο «Η Άννα παρήγγειλε καφέ και ο Πέτρος έκανε το ίδιο», καθένας μπορεί να παρήγγειλε τον δικό του καφέ· επαναλαμβάνεται η επιλογή.

3.Έλλειψη ουσιαστικού και συμφωνία

Όταν είναι σαφές για ποια κατηγορία πραγμάτων μιλάμε, το ουσιαστικό μπορεί να παραλειφθεί. Παραμένουν στοιχεία που το προσδιορίζουν, όπως το επίθετο, το αριθμητικό ή μια αντωνυμία.

Πλήρης διατύπωση	Διατύπωση με έλλειψη	Στοιχείο που εννοείται
Από τις δύο προτάσεις, προτιμώ τη δεύτερη πρόταση.	Από τις δύο προτάσεις, προτιμώ τη δεύτερη.	πρόταση
Δεν θα χρησιμοποιήσουμε το παλιό αρχείο, αλλά το νέο αρχείο.	Δεν θα χρησιμοποιήσουμε το παλιό αρχείο, αλλά το νέο.	αρχείο
Δεν έχω κόκκινο στυλό· έχω μόνο ένα μπλε στυλό.	Δεν έχω κόκκινο στυλό· έχω μόνο ένα μπλε.	στυλό

Τα κλιτά στοιχεία διατηρούν το γένος και τον αριθμό που απαιτεί το εννοούμενο ουσιαστικό. Η πτώση, όμως, καθορίζεται από τη θέση τους στη νέα πρόταση, όχι από την πτώση της προηγούμενης αναφοράς.

4.Έλλειψη ρήματος και σύντομες απαντήσεις

Σε παράλληλες προτάσεις μπορεί να μην επαναληφθεί το ρήμα, όταν τα υπόλοιπα στοιχεία δείχνουν καθαρά τη σχέση τους.

Η στίξη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση, αλλά δεν δημιουργεί από μόνη της μια σαφή ελλειπτική δομή.

Στον διάλογο, η ερώτηση παρέχει συχνά ό,τι χρειάζεται για την ερμηνεία μιας σύντομης απάντησης. Η απάντηση κρατά κυρίως τη νέα πληροφορία.

Τα στοιχεία που παραμένουν διατηρούν τη μορφή που απαιτεί η πλήρης διατύπωση: «Έστειλα την έκθεση στη διευθύντρια», όχι απλώς μια άσχετη ονομαστική μορφή.

Η συνηθισμένη παράλειψη της προσωπικής αντωνυμίας δεν απαιτεί πάντα προηγούμενη πρόταση: στο «Φεύγω», η κατάληξη αρκεί για να δείξει το πρόσωπο. Αντίθετα, οι ελλείψεις που εξετάζουμε εδώ στηρίζονται σε ανακτήσιμο περιεχόμενο του λόγου.

5.Πότε χρειάζεται να επαναλάβουμε

Η συντομότερη διατύπωση δεν είναι πάντα η σαφέστερη. Η υποκατάσταση γίνεται προβληματική όταν υπάρχουν περισσότερες από μία πιθανές αναφορές.

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται όταν το κείμενο αλλάζει θέμα ή όταν μεσολαβούν πολλές πληροφορίες. Τότε η επανάληψη ενός ουσιαστικού ή ενός ρήματος επαναφέρει την αναφορά και μειώνει την προσπάθεια κατανόησης.

Οι σύντομες απαντήσεις είναι φυσικές στον διάλογο. Η έλλειψη σε παράλληλες δομές είναι επίσης συνηθισμένη στον γραπτό λόγο. Ωστόσο, πολλές διαδοχικές ελλείψεις μπορούν να κάνουν ένα κείμενο τηλεγραφικό ή κουραστικό, ιδίως όταν η αντιστοιχία των στοιχείων δεν είναι άμεση.

6.Έλεγχος πριν από τη συντόμευση

Πριν αντικαταστήσεις ή παραλείψεις ένα επαναλαμβανόμενο στοιχείο:

1. Εντόπισε το περιεχόμενο: ποιο ακριβώς ουσιαστικό, ποια πράξη ή ποια διαπίστωση ανακαλείς;
2. Διάλεξε τον τρόπο: χρειάζεται μια έκφραση όπως «το ίδιο» ή αρκεί η παράλληλη δομή για να γίνει κατανοητή η έλλειψη;
3. Έλεγξε τη σύνταξη: όσα παραμένουν έχουν τη σωστή συμφωνία, πτώση και πρόθεση;
4. Δοκίμασε την πλήρη εκδοχή: μπορείς να επαναφέρεις το εννοούμενο περιεχόμενο χωρίς να αλλάξεις το νόημα;
5. Έλεγξε την αναφορά και το ύφος: αν υπάρχουν δύο εύλογες ερμηνείες ή το κείμενο γίνεται δυσανάγνωστο, επανάλαβε τον βασικό όρο.

Υποκατάσταση: μια σύντομη έκφραση ανακαλεί το περιεχόμενο. Έλλειψη: το περιεχόμενο εννοείται χωρίς να εκφέρεται. Και στις δύο περιπτώσεις, κριτήριο επιτυχίας είναι η σαφής σύνδεση, όχι η μικρότερη δυνατή έκταση.