Τροπικές χρήσεις του παρατατικού.

Ο παρατατικός δεν τοποθετεί πάντοτε μια κατάσταση στο παρελθόν. Σε αιτήματα, υποθέσεις, ευχές και συμβουλές μπορεί να εκφράζει τη στάση του ομιλητή: επιφύλαξη, ευγένεια ή απόσταση από την πραγματικότητα. Η ερμηνεία προκύπτει από ολόκληρη την κατασκευή και τα συμφραζόμενα, όχι μόνο από τον ρηματικό τύπο.

1.Παρελθοντικός τύπος, τροπική σημασία

Με τον όρο τροπική χρήση περιγράφουμε μια χρήση που αφορά τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει ο ομιλητής μια κατάσταση: ως επιθυμητή, υποθετική, δυνατή ή λιγότερο κατηγορηματική. Η μορφή του παρατατικού μπορεί επομένως να συνδυάζεται με αναφορά στο τώρα ή στο αύριο.

Χρήση	Παράδειγμα	Ερμηνεία
Χρονική	Όταν ήμουν μικρός, ήθελα έναν σκύλο.	Επιθυμία στο παρελθόν
Ευγενικό αίτημα	Ήθελα να σας ζητήσω μια χάρη.	Αίτημα που διατυπώνεται τώρα
Υποθετική κατάσταση	Αν είχα χρόνο αύριο, θα ερχόμουν μαζί σας.	Ενδεχόμενο που παρουσιάζεται με απόσταση
Ευχή	Μακάρι να ήσουν εδώ τώρα!	Επιθυμία αντίθετη προς την παρούσα κατάσταση
Συμβουλή	Στη θέση σου, θα περίμενα λίγο.	Υποθετική επιλογή ως συμβουλή

2.Ευγενικά και διστακτικά αιτήματα

Με τύπους όπως ήθελα, θα ήθελα και θα μπορούσατε, ο ομιλητής αποφεύγει να παρουσιάσει την επιθυμία του ως απαίτηση. Η απόσταση που δημιουργεί η κατασκευή είναι διαπροσωπική, όχι αναγκαστικά χρονική.

Το ήθελα να ρωτήσω συχνά λειτουργεί ως ήπια εισαγωγή σε ένα τωρινό ερώτημα. Μπορεί παράλληλα να παραπέμπει σε πρόθεση που υπήρχε ήδη πριν από τη συζήτηση. Οι δύο ερμηνείες δεν αποκλείουν πάντοτε η μία την άλλη.

Η διατύπωση θα ήθελα είναι συμβατικός τρόπος ευγενικού αιτήματος. Το θα μπορούσατε…; παρουσιάζει το αίτημα ως ερώτηση για τη δυνατότητα του συνομιλητή να ανταποκριθεί.

3.Υποθέσεις με αναφορά στο παρόν ή στο μέλλον

Στην κατασκευή αν + παρατατικός, θα + παρατατικός, ο ομιλητής παρουσιάζει μια κατάσταση ως υποθετική και απομακρυσμένη από όσα θεωρεί δεδομένα. Ανάλογα με τα συμφραζόμενα, η κατάσταση μπορεί να είναι αντίθετη προς την πραγματικότητα ή απλώς να προβάλλεται ως λιγότερο πιθανή.

Στο πρώτο παράδειγμα, η υπόθεση αντιτίθεται ρητά στην παρούσα πραγματικότητα. Στο δεύτερο, η αυριανή επίσκεψη δεν παρουσιάζεται ως αδύνατη· ο ομιλητής τη θέτει με επιφύλαξη και μπορεί ταυτόχρονα να κάνει μια έμμεση πρόταση.

Σύγκρινε:

• Αν έρθεις αύριο, θα συζητήσουμε το θέμα. Η επίσκεψη παρουσιάζεται ως ανοιχτό ενδεχόμενο.
• Αν ερχόσουν αύριο, θα συζητούσαμε το θέμα. Η ίδια προοπτική παρουσιάζεται με μεγαλύτερη υποθετική απόσταση.

Ο τύπος ερχόσουν δεν σημαίνει εδώ ότι η επίσκεψη επαναλαμβάνεται ή διαρκεί πολύ. Στη συγκεκριμένη κατασκευή μπορεί να αφορά μία αυριανή επίσκεψη. Δεν ερμηνεύουμε τη ρηματική όψη απομονωμένη από την τροπική κατασκευή.

4.Ευχές και ανεκπλήρωτες επιθυμίες

Οι κατασκευές μακάρι να + παρατατικός και ας + παρατατικός μπορούν να εκφράσουν μια επιθυμητή κατάσταση που δεν ισχύει τώρα ή που ο ομιλητής θεωρεί δύσκολο να πραγματοποιηθεί.

Η αντίθεση Μακάρι να είναι εδώ! — Μακάρι να ήταν εδώ! είναι ουσιαστική. Στην πρώτη περίπτωση, ο ομιλητής μπορεί να ελπίζει ότι το πρόσωπο βρίσκεται πράγματι εδώ. Στη δεύτερη, με αναφορά στο τώρα, συνήθως παρουσιάζει την παρουσία του ως αντίθετη προς την πραγματικότητα.

Η κατασκευή ας ήξερα είναι ευχετική, όχι προτροπή προς κάποιον να αποκτήσει γνώση. Το ας δεν έχει την ίδια λειτουργία σε κάθε συνδυασμό με ρήμα.

5.Συμβουλές, δυνατότητα και η σημασία του πλαισίου

Με το θα + παρατατικός μπορούμε να διατυπώσουμε μια συμβουλή ως προσωπική, υποθετική επιλογή ή μια πρόταση ως δυνατότητα.

Στο πρώτο παράδειγμα, η φράση στη θέση σου προσφέρει το υποθετικό πλαίσιο χωρίς πρόταση με αν. Στο δεύτερο, ο ομιλητής προτείνει μια κοινή ενέργεια χωρίς να την επιβάλλει. Στο τρίτο, το θα έπρεπε εκφράζει σύσταση για το παρόν, όχι υποχρέωση που ανήκει αναγκαστικά στο παρελθόν.

Ωστόσο, το θα + παρατατικός δεν έχει πάντοτε αυτή τη λειτουργία:

Παράδειγμα	Τι δηλώνει εδώ
Στη θέση σου, θα έφευγα αύριο.	Συμβουλή μέσω υποθετικής επιλογής
Μου είπε χθες ότι θα έφευγε σήμερα.	Μελλοντικό γεγονός από μια παρελθοντική οπτική
Εκείνη την εποχή μπορούσα να τρέχω δέκα χιλιόμετρα.	Ικανότητα στο παρελθόν
Θα μπορούσατε να περιμένετε ένα λεπτό;	Ευγενικό αίτημα τώρα

6.Έλεγχος της ερμηνείας

Για να αναγνωρίσεις μια τροπική χρήση, ακολούθησε τρία βήματα:

1. Εντόπισε τη χρονική αναφορά. Η πρόταση αφορά το χθες, το τώρα ή το αύριο; Αναζήτησε χρονικούς προσδιορισμούς και στοιχεία από τη συζήτηση.
2. Διάβασε ολόκληρη την κατασκευή. Τα αν, θα, μακάρι να, ας και στη θέση σου βοηθούν να αναγνωρίσεις τη λειτουργία, χωρίς να αρκούν πάντοτε μόνα τους.
3. Προσδιόρισε τι κάνει ο ομιλητής. Αφηγείται, ζητά ευγενικά, υποθέτει, εύχεται ή συμβουλεύει;

Η βασική διάκριση είναι ανάμεσα στην απόσταση στον χρόνο και στην απόσταση από την πραγματικότητα ή την άμεση απαίτηση. Ο ίδιος τύπος παρατατικού μπορεί να υπηρετεί διαφορετικές λειτουργίες· η κατασκευή και το επικοινωνιακό πλαίσιο καθορίζουν ποια αναγνωρίζουμε.