فعلهای سببی با اندن و انیدن
ساخت فعلهای سببی با افزودن اندن و انیدن به بن حال، تفاوت کاربرد صورتهای کوتاه و بلند، تغییر نقش فاعل و مفعول و محدودیت ساخت فعلها در فارسی معیار.
فعلهای سببی نشان میدهند که کسی یا چیزی باعث انجام یک کار یا پدیدآمدن یک حالت میشود: «کودک خندید» و «نمایش کودک را خنداند». در این صفحه، ساخت این فعلها با «اندن» و «انیدن»، تغییر نقش فاعل و مفعول و محدودیت کاربرد آنها را بررسی میکنیم.
۱. معنای فعل سببی
به این دو جمله توجه کنید:
کودک خندید.
نمایش کودک را خنداند.
در جملهٔ اول، کودک کار خندیدن را انجام میدهد. در جملهٔ دوم، نمایش باعث خندیدن کودک میشود. خنداندن صورت سببیِ خندیدن است.
سبب همیشه یک شخص نیست و همیشه هم قصد انجام کاری ندارد:
- مادر کودک را خواباند.
- صدای ناگهانی مرا ترساند.
- حرف او مرا رنجاند.
در مثال آخر، جمله بهتنهایی نشان نمیدهد که گوینده قصد رنجاندن داشته است یا نه.
۲. ساخت با بن حال
برای ساخت بسیاری از فعلهای سببی، «اندن» یا «انیدن» به بن حال افزوده میشود، نه به مصدر کامل.
| فعل پایه | بن حال | مصدر سببی با «اندن» | مصدر سببی با «انیدن» |
|---|---|---|---|
| خندیدن | خند | خنداندن | خندانیدن |
| ترسیدن | ترس | ترساندن | ترسانیدن |
| رنجیدن | رنج | رنجاندن | رنجانیدن |
| جوشیدن | جوش | جوشاندن | جوشانیدن |
برای نمونه:
خند + اندن ← خنداندن
خند + انیدن ← خندانیدن
در فارسی معیار امروز، صورتهای کوتاهِ این جدول معمولترند. صورتهای بلند نیز درستاند، اما بیشتر در نثر رسمی یا ادبی دیده میشوند.
این الگو برای همهٔ فعلها آزادانه به کار نمیرود. وجود یک بن حال به این معنی نیست که هر دو صورت سببیِ آن در زبان امروز رایج و طبیعیاند. شکل و کاربرد هر فعل را همراه با مثال یاد بگیرید.
۳. صرف صورتهای سببی
پس از ساخت مصدر سببی، فعل با بنهای خودش صرف میشود. در دو صورت زیر، بن گذشته متفاوت است، اما بن حال یکی است:
| مصدر | بن گذشته | بن حال | گذشتهٔ ساده، سومشخص مفرد | حال اخباری، سومشخص مفرد |
|---|---|---|---|---|
| خنداندن | خنداند | خندان | خنداند | میخنداند |
| خندانیدن | خندانید | خندان | خندانید | میخنداند |
بنابراین، خنداند و خندانید دو صورت گذشتهاند؛ در این کاربرد، تفاوت اصلی آنها سبکی است، نه تفاوت در زمان یا معنای سببی.
دیروز آن بازیگر بچهها را خنداند.
آن بازیگر معمولاً بچهها را میخنداند.
این بار نتوانست بچهها را بخنداند.
نفی نیز با الگوی معمول ساخته میشود: نخنداند، نمیخنداند و نخنداندن.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. تغییر نقشها در جمله
در جفتهای زیر، فاعل جملهٔ پایه در جملهٔ سببی مفعول میشود. عاملِ ایجادکنندهٔ کار یا حالت، فاعل جدید است.
| جملهٔ پایه | جملهٔ سببی |
|---|---|
| کودک خوابید. | مادر کودک را خواباند. |
| آب جوشید. | آشپز آب را جوشاند. |
| مسافران رسیدند. | راننده مسافران را به ایستگاه رساند. |
در «مادر کودک را خواباند»، کودک کسی است که میخوابد و مادر باعث خوابیدن او میشود. شناسهٔ فعل با فاعل جدید ارتباط دارد:
من کودک را خواباندم.
ما کودک را خواباندیم.
در جدول، مفعولها مشخصاند و با «را» آمدهاند. سببیبودن فعل بهخودیخود باعث نمیشود که هر مفعولی «را» بگیرد:
برای چای، کمی آب جوشاندم.
در این جمله، «کمی آب» مفعول است، اما «را» ندارد.
۵. محدودیتها و خطاهای رایج
صورت سببی را از بن حال میسازیم، نه با افزودن پسوند به مصدر کامل:
✗ حرف او مرا رنجیداند.
✓ حرف او مرا رنجاند.
بن حالِ «رنجیدن»، رنج است؛ بنابراین صورت رایج سببی، رنجاندن است.
همچنین، برای هر معنای سببی نباید فعل تازهای با این پسوندها بسازیم. مثلاً برای بیان اینکه چیزی باعث خستگی کسی شده است، ترکیب رایج خسته کردن را به کار میبریم:
این کار مرا خسته کرد.
معنای فعلهای سببی نیز ممکن است با کاربرد گسترش پیدا کند. مثلاً رساندن فقط دربارهٔ جابهجایی اشخاص نیست:
راننده ما را به خانه رساند.
لطفاً سلام مرا به خواهرت برسان.
در جملهٔ دوم، «رساندنِ سلام» یعنی منتقلکردن سلام به شخص دیگر. پس یادگرفتن ترکیبهای رایج بهاندازهٔ شناخت پسوند مهم است.
۶. جمعبندی کاربردی
برای تشخیص و کاربرد این فعلها:
- رابطهٔ سببی را پیدا کنید: چه کسی یا چه چیزی باعث کار یا حالت میشود؟
- بن حال و صورت سببیِ رایج را بشناسید: جوش ← جوشاندن.
- نقشها را درست بچینید: آب جوشید ← آشپز آب را جوشاند.
- فعل را با فاعل جدید صرف کنید: من جوشاندم؛ ما جوشاندیم.
- در کاربرد عادی، صورت رایج امروز را انتخاب کنید؛ خندانیدن را نادرست ندانید، اما تفاوت سبکی آن با خنداندن را در نظر بگیرید.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
17 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 17 words and review them later.
فعلهای سببی با اندن و انیدن
17 wordsLast updated October 27, 2026