مصدر مرخم در ساختهای رسمی و ادبی
شناخت مصدر مرخم در نثر رسمی و ادبی، ساختهای میتوان گفت و باید دانست، تفاوت با فعل گذشته و شخصدار و شیوهٔ بازنویسی آنها با حفظ معنا و لحن متن
در نثر رسمی و ادبی، ساختهایی مانند «میتوان گفت» و «باید دانست» امکان یا ضرورت را بدون تصریح به شخصِ انجامدهنده بیان میکنند. شناخت مصدر مرخم به شما کمک میکند این ساختها را از فعل گذشته بازشناسید و هنگام بازنویسی، معنا و لحن آنها را حفظ کنید.
۱. مصدر مرخم چیست؟
در اصطلاح سنتی دستور، مصدر مُرَخَّم صورتی است که با حذف «ن» پایانیِ مصدر به دست میآید: «گفتن ← گفت». این صورت از نظر شکل با بن گذشته یکسان است؛ نام «مصدر مرخم» بر کاربرد آن در ساختهایی مانند «میتوان گفت» تأکید دارد.
| مصدر | مصدر مرخم | کاربرد در جمله |
|---|---|---|
| گفتن | گفت | میتوان چنین گفت. |
| دانستن | دانست | باید این نکته را دانست. |
| پذیرفتن | پذیرفت | نمیتوان این ادعا را پذیرفت. |
| بررسی کردن | بررسی کرد | باید موضوع را بررسی کرد. |
در فعل مرکب، تنها «ن» پایانیِ جزء فعلی حذف میشود؛ جزء غیرفعلی باقی میماند: «بررسی کردن ← بررسی کرد».
«مصدر مرخم» در این کاربرد، صورت شکسته یا محاورهایِ مصدر نیست. همچنین، کوتاهشدنِ صورت به معنای حذف اختیاریِ «ن» از هر مصدری در هر جمله نیست.
۲. امکان و ضرورت بدون تصریح به شخص
دو الگوی مهم در فارسی معیار امروز عبارتاند از:
- میتوان / نمیتوان + مصدر مرخم: بیان امکان یا ناممکنبودنِ یک کار یا داوری؛
- باید / نباید + مصدر مرخم: بیان ضرورت یا منع، بدون تصریح به شخصِ انجامدهنده.
با تکیه بر این شواهد، میتوان نتیجه گرفت که گزارش ناقص است.
از یک نمونه نمیتوان حکم کلی صادر کرد.
پیش از انتشار مقاله، باید منابع را بررسی کرد.
در ارزیابی این تصمیم، نباید شرایط آن دوره را نادیده گرفت.
در این جملهها، مصدر مرخم شناسهٔ شخصی نمیگیرد. بااینحال، انجامدهنده همیشه «همهٔ مردم» نیست؛ ممکن است از بافت معلوم شود که منظور پژوهشگران، نویسندگان یا مخاطبانِ مشخصی هستند.
برای نمونه، در دستورالعملِ یک مجله، «باید منابع را بررسی کرد» وظیفهای را بیان میکند که مخاطبانِ همان دستورالعمل باید انجام دهند. پس بیاننشدنِ شخص را نباید با نامعلومبودنِ کاملِ انجامدهنده یکی دانست.
۳. تفاوت با فعل شخصدار و ماضی ساده
صورتهایی مانند «گفت» و «رفت» بهتنهایی برای تشخیص کافی نیستند؛ باید نقش آنها را در ساخت جمله دید.
| جمله | تحلیل صورت برجسته |
|---|---|
| نویسنده این نکته را گفت. | فعل ماضی ساده، سومشخص مفرد |
| میتوان این نکته را گفت. | مصدر مرخم پس از «میتوان»؛ بدون دلالت مستقل بر گذشته |
| ما میتوانیم این نکته را بگوییم. | فعل التزامیِ شخصدار پس از «میتوانیم» |
«میتوان گفت» صرفاً به سبب وجود «گفت» دربارهٔ گذشته نیست:
فردا نیز میتوان به کتابخانه رفت.
در این جمله، زمانِ مورد نظر آینده است؛ «رفت» گزارشِ رفتن در گذشته نیست.
اگر شخصِ انجامدهنده را صریحاً وارد ساخت کنید، معمولاً فعل وابسته نیز شخصدار میشود:
- بیان غیرشخصی: باید پاسخ داد.
- با تعیین شخص: ما باید پاسخ بدهیم.
- بیان غیرشخصی: میتوان اعتراض کرد.
- با تعیین شخص: شما میتوانید اعتراض کنید.
برای بیان تواناییِ خود، «من میتوانم پاسخ بدهم» درست است، نه «من میتوانم پاسخ داد». الگوی «میتوان + مصدر مرخم» را نمیتوان با صرف شخصیِ «توانستن» به همین صورت ادامه داد.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. صورتهای ادبی و فاصلهٔ سبکی
«میتوان گفت» و «باید دانست» در نثر رسمی امروز طبیعیاند؛ وجود مصدر مرخم بهتنهایی جمله را کهن نمیکند. در مقابل، صورتهایی مانند توان گفت، نتوان پذیرفت و میباید دانست معمولاً لحنی ادبیتر یا کهنگراتر دارند.
| صورت ادبیتر | بازنویسی خنثیتر در نثر امروز |
|---|---|
| از این نشانه توان دریافت که راه نزدیک است. | از این نشانه میتوان دریافت که راه نزدیک است. |
| این سخن را بیدلیل نتوان پذیرفت. | این سخن را بیدلیل نمیتوان پذیرفت. |
| میباید دانست که این دو مفهوم یکسان نیستند. | باید دانست که این دو مفهوم یکسان نیستند. |
این صورتهای ادبی در متون تاریخی نیز دیده میشوند، اما نباید آنها را الگوی خنثای گفتوگوی روزمره معرفی کرد. در بازنویسی، نخست تصمیم بگیرید که حفظ لحن ادبی لازم است یا روانسازیِ متن اولویت دارد.
۵. مرز کاربرد و حفظ معنا در بازنویسی
مصدر مرخم جایگزین آزادِ مصدر کامل نیست. کاربرد آن به ساخت نحوی وابسته است.
✓ برای بررسی کردن پرونده، زمان بیشتری لازم است.
✗ برای بررسی کرد پرونده، زمان بیشتری لازم است.
پس از «برای» در این جمله، مصدر کامل لازم است؛ الگوی «باید بررسی کرد» مجوز حذف «ن» در این جایگاه نیست.
همچنین، مصدر مرخم بهخودیخود نشانهٔ مجهول نیست. «باید نامه را نوشت» انجامدهنده را تصریح نمیکند، اما ساخت مجهول ندارد. در «نامه باید نوشته شود»، ساخت فعل تغییر کرده و مجهول شده است.
در بازنویسیِ شخصدار نیز باید مراقب دامنهٔ معنا بود:
- نمیتوان این نتیجه را پذیرفت: امکان یا پذیرفتنیبودنِ نتیجه نفی میشود.
- من نمیتوانم این نتیجه را بپذیرم: نپذیرفتن به گوینده نسبت داده میشود؛ این بازنویسی الزاماً هممعنای جملهٔ نخست نیست.
- نباید این نتیجه را پذیرفت: منع یا ناموجهبودنِ پذیرش بیان میشود، نه صرفاً ناممکنبودنِ آن.
۶. راهنمای تشخیص و بازنویسی
برای تحلیل این ساختها، سه پرسش را بهترتیب مطرح کنید:
- ساخت چیست؟ آیا صورت مورد نظر پس از «میتوان»، «باید» یا همتای ادبیِ آنها آمده، یا خودْ فعل اصلیِ جمله است؟
- معنا چیست؟ امکان، ضرورت یا منع بیان میشود؟ زمان را از کل جمله تشخیص دهید، نه از شباهت صورت به ماضی ساده.
- چه چیزی باید حفظ شود؟ هنگام بازنویسی، شخصِ انجامدهنده، دامنهٔ نفی و میزان رسمی یا ادبیبودنِ متن را بیدلیل تغییر ندهید.
خلاصه: «گفت» در «میتوان گفت» مصدر مرخم است، نه گزارشِ گذشته؛ این صورت در ساختهای معین به کار میرود و جانشین آزادِ مصدر کامل یا فعل شخصدار نیست.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
15 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 15 words and review them later.
مصدر مرخم در ساختهای رسمی و ادبی
15 wordsLast updated October 27, 2026