C2 · Proficient

ساخت‌های موصولی کهن در نثر کلاسیک

شناخت ساخت‌های موصولی کهن در نثر کلاسیک فارسی، تحلیل صورت‌های کو و کان، تشخیص مرجع و جایگاه را و بازنویسی به فارسی امروز با حفظ نقش‌ها و معنای متن.

By the flumi team About 9 min read

راهنمای خواندن موصولی‌های کهن

در نثر کلاسیک، جملهٔ موصولی همیشه با همان صورت نوشتاری و آرایش آشنای فارسی امروز دیده نمی‌شود. برای خواندن آن باید صورت‌های فشرده‌ای مانند کو و کان را باز کرد، مرجعِ موصول را شناخت و نقش اجزای جمله را پیش از بازنویسی تعیین کرد. هدف، فهم متن تاریخی است، نه به‌کاربردن این صورت‌ها در گفت‌وگوی امروز.

در این بررسی می‌آموزید:

  • صورت فشرده را از کاربردهای هم‌شکل بازشناسید؛
  • مرجع و نقش ضمیر را در ساخت موصولی مشخص کنید؛
  • جایگاه «را» و تفاوت صورت کهن با بازنویسی امروزی را توضیح دهید.

مثال‌های این صفحه برای آموزش ساخته شده‌اند و نقل‌قول از اثر تاریخی مشخصی نیستند. بسامد و صورت نوشتاری این ساخت‌ها در دوره‌ها، آثار و نسخه‌های مختلف یکسان نیست.

صورت‌های فشردهٔ کو و کان

در برخی متون کهن، که او به صورت کو و که آن به صورت کان نوشته می‌شود. این فشردگی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که جمله موصولی است: «که» می‌تواند نقش‌های دیگری نیز داشته باشد. نخست باید رابطهٔ جمله با عبارت پیش از آن را بررسی کرد.

صورت در بافت موصولی بازکردن صورت فشرده بازنویسی روان امروز
آن مرد کو نامه آورد، بازگشت. آن مرد که او نامه آورد، بازگشت. آن مرد که نامه آورد، برگشت.
آن خانه کان را دیده بودی، ویران شد. آن خانه که آن را دیده بودی، ویران شد. آن خانه‌ای که دیده بودی، ویران شد.

در مثال نخست، او به «آن مرد» برمی‌گردد و فاعلِ «آورد» است. در مثال دوم، آن به «آن خانه» برمی‌گردد و همراه «را»، مفعولِ «دیده بودی» است. بنابراین نباید «کو» و «کان» را صرفاً دو املای دیگرِ «که» دانست؛ هرکدام می‌توانند ضمیری را نیز در خود داشته باشند.

در بازنویسی دوم، ضمیرِ بازگشتیِ مفعولی «آن» همراه با «را» حذف شده است، زیرا جایگاه مفعولِ «دیده بودی» از پیوند با «آن خانه‌ای» روشن است و بیان دوبارهٔ آن در این جمله ضرورت ندارد.

هر «کو» را به «که او» تبدیل نکنید. در «پس آن نامه کو؟»، کو پرسشی و به معنی «کجاست؟» است. همچنین هر «کان» در متن لزوماً ترکیب «که آن» نیست؛ در «از آن کان، زر بیرون آوردند»، کان اسم و به معنی «معدن» است و نمی‌توان آن را به «که آن» باز کرد.

پیوستن ضمیر به که: کش و کت

در زبان ادبی کهن، به‌ویژه در شعر، صورت‌های کش، کت و کم می‌توانند حاصل پیوستن «که» به ضمیرهای «ـش»، «ـت» و «ـم» باشند. این ضمیرها الزاماً فاعل نیستند؛ برای بازنویسی باید نقش و وابستگی آن‌ها را در جمله پیدا کرد. گاه ضمیر به «که» پیوسته، اما از نظر معنا وابسته به اسمی پس از آن است.

صورت آموزشیِ کهن تحلیل ضمیر بازنویسی امروز
مردی کش نام حسن بود، آمد. «کش» = «که + ـش»؛ «ـش» وابسته به «نام» و مرجعش «مردی» است. مردی که نامش حسن بود، آمد.
تویی کت نام در دفتر است. «کت» = «که + ـت»؛ «ـت» وابسته به «نام» و مرجعش «تو» است. تویی که نامت در دفتر است.

در این دو مثال، بازکردن صورت فشرده با جابه‌جایی ضمیر همراه است: «ـش» و «ـت» در بازنویسی به «نام» می‌پیوندند. همچنین هر «کم» را نباید «که + ـم» دانست؛ «کم» در «آب کم بود» واژه‌ای مستقل است.

مرجع آشکار و مرجع کلی

مرجع، شخص یا چیزی است که جملهٔ موصولی دربارهٔ آن توضیح می‌دهد. در نثر کهن، ممکن است اسمِ مرجع بدون «ی» پیش از «که» بیاید. این ویژگی را نباید به‌تنهایی نشانهٔ خطا یا حتی نشانهٔ قطعیِ کهن‌بودن دانست؛ چنین آرایشی در فارسی امروز نیز، به‌ویژه پس از اسمِ اشاره، ممکن است.

آن مرد که نامه آورد، بازگشت.

مرجع «که»، «آن مرد» است. افزودن «ی» برای درست‌شدن این جمله لازم نیست.

هر که این سخن شنید، خاموش ماند.

در اینجا اسمِ شخص جداگانه نیامده است. بازنویسی روشن‌تر برای خوانندهٔ امروز: «هر کس که این سخن را شنید، ساکت ماند.»

صورت‌هایی مانند هر که و آن که در متون کلاسیک فراوان‌اند، اما منحصر به آن متون نیستند. در بازنویسی می‌توان، اگر مرجع انسانی باشد، از «هر کس که» و «کسی که» کمک گرفت. این جایگزینی نباید مکانیکی باشد: مثلاً در «از دو نسخه، آن که کامل‌تر بود برگزیده شد»، مرجعِ «آن» نسخه است، نه شخص.

ی پیش از که

در ساخت‌هایی مانند مردی که، کسانی که و آن کسی که، «ی» در پایانِ مرجع می‌آید و جملهٔ موصولی آن مرجع را مشخص می‌کند. این کاربرد را در توصیف‌های دستوری «یِ اشارت» یا «یِ موصولی» نیز می‌نامند. این نام‌گذاری به معنی نکره‌بودنِ همیشگیِ مرجع نیست: «آن کسی که» می‌تواند به شخصی معین اشاره کند، در حالی که «مردی که» بسته به بافت می‌تواند خوانش نکره داشته باشد. این صورت‌ها در فارسی امروز نیز زنده‌اند.

آن کسی که این نامه نوشت، دانا بود.

بازنویسی امروز: «آن کسی که این نامه را نوشت، دانا بود.» «ی» در «کسی» با مرجعِ معینِ «آن کس» سازگار است و در بازنویسی باقی می‌ماند.

کسانی که این سخن شنیدند، خاموش ماندند.

بازنویسی امروز: «کسانی که این سخن را شنیدند، ساکت ماندند.» مرجع، گروهی از اشخاص است که جملهٔ موصولی آن‌ها را مشخص می‌کند.

چه در آنچه و هرچه

در آنچه و هرچه، «چه» در ساخت موصولی به کار می‌رود و معمولاً به چیز، کار یا محتوایی اشاره می‌کند، نه شخص. برخلاف «مردی که»، اسمِ مرجع جداگانه‌ای پیش از این صورت‌ها نیامده است. «آنچه» را، بسته به بافت، می‌توان با «چیزی که» یا «چیزهایی که» بازنویسی کرد؛ «هرچه» در کاربرد موصولی معنای فراگیرِ «هر چیزی که» دارد.

مثال بازنویسی امروز
آنچه در نامه بود، با امیر گفتم. آنچه در نامه بود، به امیر گفتم.
هرچه در صندوق بود، به او سپردم. هر چیزی را که در صندوق بود، به او سپردم.

در مثال نخست، «آنچه در نامه بود» محتوای معینی را مشخص می‌کند؛ در مثال دوم، «هرچه در صندوق بود» همهٔ محتویات صندوق را در بر می‌گیرد. خودِ «آنچه» و «هرچه» در فارسی امروز نیز رایج‌اند و لزوماً به جایگزینی نیاز ندارند. «چه» در «چه دیدی؟» پرسشی است؛ همچنین «هرچه» در «هرچه کوشید، کامیاب نشد» معنای امتیازی دارد و نباید آن را به «هر چیزی که» تبدیل کرد.

Quick check

Try one question now.

1
در «آن مسافر کو از راه رسید، کنار آتش نشست»، بازکردن «کو» با حفظ اجزای آن چنین است: .

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

جایگاه را و مرز جملهٔ موصولی

در نثر کلاسیک ممکن است را پیش از جملهٔ موصولی قرار بگیرد؛ این جایگاه در نوشتار معیار امروز نیز رایج است. آوردن «را» پس از جملهٔ موصولی در گفتار و نوشتار غیررسمی دیده می‌شود، اما در نوشتار معیار نشان‌دار است. برای فهم جمله باید دید «را» به کدام فعل مربوط است.

آن کس را که دیروز آمد، امروز دیدم.

بازنویسی معیار امروز: «کسی را که دیروز آمد، امروز دیدم.»

بازنویسی گفتاری/غیررسمی: «کسی که دیروز آمد را امروز دیدم.»

«آن کس» فاعلِ «آمد» در جملهٔ موصولی، اما مفعولِ «دیدم» در جملهٔ اصلی است. «را» به نقش دوم مربوط است.

این ترتیب هنوز در نثر ادبی و رسمی امروز نیز دیده می‌شود؛ پس صرفِ قرارگرفتن «را» پیش از «که»، دلیل کهن‌بودن متن نیست.

اکنون دو جایگاه متفاوت را مقایسه کنید:

جمله نقشِ عبارتِ همراه را
آن مرد را که نامه آورد، دیدم. «آن مرد» مفعولِ «دیدم» در جملهٔ اصلی است.
آن مرد که او را دیدم، نامه آورد. «او» مفعولِ «دیدم» در جملهٔ موصولی است.

برای تحلیل، دو گزاره را جدا کنید. در مثال نخست: «آن مرد نامه آورد» و «من آن مرد را دیدم». سپس مشخص کنید کدام گزاره جملهٔ اصلی است. محل ظاهری «را» به‌تنهایی کافی نیست.

تشخیص موصولی از دیگر کاربردهای که

صورت کهنِ واژه‌ها یا فشردگی نوشتار، نوع جمله را تعیین نمی‌کند. در ساخت موصولی، جملهٔ وابسته با مرجعی پیوند دارد و آن مرجع در معنای جملهٔ وابسته نقشی می‌گیرد؛ این نقش ممکن است با ضمیر بیان شود یا از بافت فهمیده شود.

  • مردی که نامه آورد، رفت. جملهٔ وابسته «مردی» را معرفی می‌کند؛ همان مرد، آورندهٔ نامه است.
  • گفت که مرد نامه آورد. جملهٔ وابسته محتوای گفتن را بیان می‌کند؛ «که» در اینجا موصولی نیست.

همین تمایز هنگام بازکردن کان نیز لازم است. اگر پس از بازکردن آن، «که آن» به دست آمد، هنوز باید معلوم شود که «آن» به مرجع پیشین برمی‌گردد یا جزئی از محتوای یک جملهٔ متممی است.

در متن‌های کهن، نشانه‌گذاریِ چاپ امروزی نیز ممکن است حاصل تصمیم مصحح باشد. ویرگول را راهنما بدانید، نه تنها دلیلِ تعیین مرز جمله.

بازنویسی با حفظ نقش و معنا

برای بازنویسی یک عبارت کهن، این ترتیب را دنبال کنید:

  1. صورت‌های فشرده را، فقط در صورت تأیید بافت، باز کنید.
  2. مرجع هر ضمیر و جملهٔ موصولی را مشخص کنید.
  3. نقش مرجع را در جملهٔ اصلی و جملهٔ وابسته جداگانه بنویسید.
  4. سپس ترتیب و واژگان را امروزی کنید؛ نقش‌ها و دامنهٔ ارجاع را تغییر ندهید.

صورت آموزشیِ کهن: آن مرد کو نامه آورد، نزد امیر رفت.

بازکردن: «آن مرد که او نامه آورد، نزد امیر رفت.»

بازنویسی روان: «آن مرد که نامه آورد، پیش امیر رفت.»

حذف «او» در این بازنویسی ممکن است، چون مرجع و نقش فاعلی آن روشن می‌ماند. این مثال مجوز حذف همهٔ ضمیرهای جمله‌های موصولی نیست.

اصل یادآوری: نخست صورت را باز کنید، سپس مرجع و نقش‌ها را بیابید و در پایان بازنویسی کنید. نه هر «که» موصولی است، نه هر ساختِ موجود در نثر کلاسیک از فارسی امروز کنار رفته است.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated October 27, 2026