حفظ یا حذف ضمیر در جملهٔ موصولی
حفظ و حذف ضمیر در جملهٔ موصولی فارسی بر اساس نقش فاعل، مفعول، متمم و مالک؛ همراه با کاربرد درست ضمیر پیوسته، جایگاه را و تفاوت بیان معیار و گفتاری.
در جملهٔ موصولی، گاهی ضمیر را حذف میکنیم: «کتابی که خریدم». گاهی هم آن را نگه میداریم: «دوستی که با او سفر کردم». انتخاب درست به نقش اسم در جملهٔ موصولی بستگی دارد، نه فقط به کوتاهترشدن جمله.
۱. نقش اسم را در جملهٔ موصولی پیدا کنید
برای انتخاب میان حفظ و حذف ضمیر، ابتدا جملهٔ موصولی را به یک جملهٔ مستقل تبدیل کنید. ببینید اسم مورد نظر در آن جمله چه نقشی دارد.
- دانشجویی که دیروز آمد ← دانشجو دیروز آمد. نقش: فاعل.
- گزارشی که خواندم ← گزارش را خواندم. نقش: مفعول مستقیم.
- دوستی که با او سفر کردم ← با دوست سفر کردم. نقش: متممِ حرف اضافه.
- نویسندهای که کتابش را خواندم ← کتابِ نویسنده را خواندم. نقش نویسنده: مالک یا وابستهٔ اسم.
ضمیرهایی مانند «او» و «ـش» در این ساختها به اسم پیش از «که» برمیگردند. به این ضمیرها ضمیر بازگشتیِ موصولی نیز میگویند؛ منظور از این اصطلاح، لزوماً ضمیر «خود» نیست.
۲. فاعل معمولاً بدون ضمیر میآید
اگر اسم پیش از «که» فاعلِ جملهٔ موصولی باشد، در ساخت معمول و خنثی ضمیر جداگانهای برای آن نمیآوریم.
همکاری که کنار پنجره نشسته است، مسئول فروش است.
«همکار» کسی است که نشسته است؛ لازم نیست بگوییم «همکاری که او کنار پنجره نشسته است».
دانشجویانی که دیر رسیدند، بیرون منتظر ماندند.
شناسهٔ فعل حذف نمیشود: در مثال دوم، «رسیدند» همچنان با «دانشجویان» هماهنگ است.
آوردن ضمیر فاعلی در بعضی بافتهای تأکیدی یا تقابلی ممکن است؛ بنابراین هر نمونهٔ دارای «او» یا «آنها» نادرست نیست. بااینحال، برای معرفی سادهٔ شخص یا چیز، حذف ضمیر معمولاً طبیعیتر است.
۳. مفعول مستقیم: حذف یا حفظ ضمیر پیوسته
وقتی اسم پیش از «که» مفعول مستقیمِ جملهٔ موصولی است، در بسیاری از جملههای ساده میتوان جای آن را خالی گذاشت یا از ضمیر پیوسته استفاده کرد.
| شیوه | مثال | توضیح |
|---|---|---|
| حذف ضمیر | فیلمی که دیشب دیدم، جالب بود. | مفعولِ «دیدم» از اسم «فیلم» فهمیده میشود. |
| حفظ ضمیر پیوسته | فیلمی که دیشب دیدمش، جالب بود. | «ـش» به «فیلم» برمیگردد. |
هر دو صورت طبیعیاند. در بسیاری از متنهای رسمی، صورت بدون ضمیر کوتاهتر و مناسبتر است؛ صورت دارای ضمیر پیوسته در گفتار بسیار رایج است و در نوشتار نیز دیده میشود.
نکتهٔ مهم این است که با حذف مفعول درون جملهٔ موصولی، «را»ی آن نیز باقی نمیماند.
✓ کتابی که دیروز خریدم، روی میز است.
✗ کتابی که دیروز را خریدم، روی میز است.
«را» نمیتواند بهتنهایی جای مفعولِ حذفشده را بگیرد.
اما ممکن است کل گروه اسمی در جملهٔ اصلی مفعول باشد و «را» بگیرد:
کتابی که دیروز خریدم را امروز خواندم.
«را»ی بعد از «خریدم» به کل گروه «کتابی که دیروز خریدم» مربوط است؛ این گروه مفعولِ «خواندم» است.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. پس از حرف اضافه و در رابطهٔ ملکی
اگر اسم مورد نظر در جملهٔ موصولی پس از حرف اضافه باشد، معمولاً ضمیر را همراه حرف اضافه نگه میداریم. اگر وابستهٔ یک اسم باشد، معمولاً ضمیر پیوسته آن رابطه را نشان میدهد.
| رابطه | جملهٔ مستقل | جملهٔ موصولی |
|---|---|---|
| همراهی | با سارا سفر کردم. | سارا که با او سفر کردم، راهنماست. |
| گفتوگو دربارهٔ چیزی | دربارهٔ طرح صحبت کردیم. | طرحی که دربارهٔ آن صحبت کردیم، تصویب شد. |
| مالکیت | خانهٔ دوستم نزدیک است. | دوستی که خانهاش نزدیک است، پیاده آمد. |
| رابطه با یک اثر | مقالهٔ پژوهشگر را خواندم. | پژوهشگری که مقالهاش را خواندم، امروز سخنرانی دارد. |
در مثال آخر، «ـش» مفعولِ فعل نیست؛ وابستهٔ «مقاله» است. کلِ «مقالهاش» مفعولِ «خواندم» است و «را» میگیرد.
✓ دوستی که با او سفر کردم، پزشک است.
✗ دوستی که با سفر کردم، پزشک است.
در فارسی معیار، حرف اضافهٔ «با» را به این صورت بدون متمم رها نمیکنیم. حذف کلِ «با او» نیز رابطهٔ همراهی را دیگر بهصراحت نشان نمیدهد.
در بعضی رابطههای مکانی و زمانی، حذف کلِ عبارت ممکن است، چون رابطه از معنا روشن است:
شهری که در آن زندگی میکنم، کوچک است.
شهری که زندگی میکنم، کوچک است.
صورت دوم نیز رایج و پذیرفتنی است؛ صورت اول رابطهٔ مکانی را صریحتر نشان میدهد.
این امکان را به همهٔ حرفهای اضافه تعمیم ندهید. حذف «در آن» در مثال مکانی، مجوز حذف ضمیر از «با او» یا «دربارهٔ آن» نیست.
۵. چکلیست انتخاب ضمیر
پیش از نهاییکردن جمله، نقش اسم پیش از «که» را در جملهٔ موصولی بررسی کنید:
- فاعل است؟ در جملهٔ خنثی معمولاً ضمیر جداگانه نیاورید: «کسی که آمد».
- مفعول مستقیم است؟ در بسیاری از ساختهای ساده، حذف ضمیر یا حفظ ضمیر پیوسته ممکن است: «فیلمی که دیدم / دیدمش».
- پس از حرف اضافه است؟ معمولاً حرف اضافه و ضمیر را با هم نگه دارید: «کسی که با او صحبت کردم».
- وابستهٔ اسم است؟ رابطه را با ضمیر نشان دهید: «کسی که نامش را میدانم».
- رابطهٔ مکانی یا زمانی روشن است؟ گاهی حذف کل عبارت ممکن است؛ حرف اضافه را بهتنهایی باقی نگذارید.
قاعدهٔ اصلی: ضمیر را بر اساس نقش و معنا حفظ یا حذف کنید، نه با یک دستور یکسان برای همهٔ جملههای موصولی.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026