An córas lárnach agus córas an tséimhithe
An córas lárnach agus córas an tséimhithe i ndiaidh réamhfhocail agus an ailt: urú, séimhiú agus t roimh s, le samplaí agus treoir don scríbhneoireacht.
Dhá chóras, an bhrí chéanna
Is féidir ar an mbord agus ar an bhord a úsáid sa Ghaeilge chaighdeánach. Baineann siad le dhá chóras éagsúla: an córas lárnach agus córas an tséimhithe. Ní athraíonn an bhrí; athraíonn tús an ainmfhocail.
Anseo, foghlaimeoidh tú conas an dá chóras a aithint i ndiaidh réamhfhocail agus an ailt uatha, agus conas córas amháin a úsáid go comhsheasmhach. Díreoimid ar thús an ainmfhocail, seachas ar athruithe ar aidiachtaí.
Tá an dá chóras ceadaithe sa Chaighdeán Oifigiúil. Tá córas an tséimhithe coitianta i nGaeilge Uladh, ach ní hionann córas scríofa agus cur síos iomlán ar chanúint. Ní caighdeán foghraíochta é an Caighdeán Oifigiúil ach oiread.
Cá mbíonn an rogha ann?
Baineann an phríomhchodarsnacht leis na réamhfhocail ag, ar, as, chuig, faoi, le, ó, roimh, thar, trí agus an t-alt uatha an.
Tabhair faoi deara na foirmeacha leis an agus ón: ní scríobhtar le an ná ó an.
| Réamhfhocal agus alt | An córas lárnach | Córas an tséimhithe |
|---|---|---|
| ag an | ag an mbanc | ag an bhanc |
| ar an | ar an mbord | ar an bhord |
| as an | as an mbosca | as an bhosca |
| chuig an | chuig an mbanc | chuig an bhanc |
| faoin | faoin gcathaoir | faoin chathaoir |
| leis an | leis an bhfear | leis an fhear |
| ón | ón gcapall | ón chapall |
| roimh an | roimh an gcruinniú | roimh an chruinniú |
| thar an | thar an bpáirc | thar an pháirc |
| tríd an | tríd an bhfuinneog | tríd an fhuinneog |
Úsáidtear faoin agus tríd an sna samplaí thuas. Ní athraíonn rogha an chórais an réamhfhocal féin.
Urú nó séimhiú?
Sa chóras lárnach, cuirtear urú ar b, c, f, g, p sna comhthéacsanna seo. I gcóras an tséimhithe, cuirtear séimhiú orthu. Fágtar m gan athrú sa chóras lárnach, ach séimhítear é i gcóras an tséimhithe.
| Tús an ainmfhocail | An córas lárnach | Córas an tséimhithe |
|---|---|---|
| b: bord | ar an mbord | ar an bhord |
| c: cathaoir | ar an gcathaoir | ar an chathaoir |
| f: fuinneog | ag an bhfuinneog | ag an fhuinneog |
| g: geata | ag an ngeata | ag an gheata |
| p: páirc | thar an bpáirc | thar an pháirc |
| m: mála | as an mála | as an mhála |
An córas lárnach: Tá an leabhar ar an mbord. Tá an cat faoin gcathaoir.
Córas an tséimhithe: Tá an leabhar ar an bhord. Tá an cat faoin chathaoir.
Tá an bhrí chéanna ag an dá leagan de gach abairt.
Ní chuirtear urú ar m, ach ní hionann an fhoirm sa dá chóras: scríobhtar as an mála sa chóras lárnach agus as an mhála i gcóras an tséimhithe.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Na túslitreacha d, t agus s
Fágtar d agus t gan athrú i ndiaidh na réamhfhocal thuas agus an, sa dá chóras:
- ag an doras;
- ar an talamh;
- ón teach.
Tá difríocht eile ann le s. Baineann an riail seo le s roimh ghuta nó roimh l, n, r.
Sa chóras lárnach, cuirtear t roimh an s sin más ainmfhocal baininscneach atá ann. Ní chuirtear é más ainmfhocal firinscneach atá ann. I gcóras an tséimhithe, cuirtear t roimhe sa dá inscne.
| Ainmfhocal | Inscne | An córas lárnach | Córas an tséimhithe |
|---|---|---|---|
| siopa | firinscneach | ag an siopa | ag an tsiopa |
| sráid | baininscneach | ar an tsráid | ar an tsráid |
| scoil | baininscneach | ag an scoil | ag an scoil |
Ní bhaineann an riail leis an s in scoil, mar tá c ina dhiaidh. Ní chuirtear fleiscín idir t agus s: scríobhtar tsiopa, ní t-siopa.
Ní féidir an córas a aithint ó gach frása. Tá ar an tsráid, ag an doras agus ar an talamh mar an gcéanna sa dá chóras. Tugann ar an mbord / ar an bhord codarsnacht níos soiléire.
Teorainneacha na rialach
Ná cuir an riail uraithe i bhfeidhm ar gach réamhfhocal agus alt. Tá rialacha ar leith ag den, don agus sa/san. Mar shampla, tá na foirmeacha seo ceart sa dá chóras:
- Thug mé an leabhar don fhear.
- Thit an cupán den bhord.
- Tá an eochair sa bhosca.
Mar sin, ní meascán neamhrialta é ar an mbord agus sa bhosca a úsáid san aon téacs amháin.
Ní bhaineann an rogha chéanna leis an alt iolra na. Mar shampla, scríobhtar ar na boird, gan an t-urú ná an séimhiú a fheiceann tú sna foirmeacha uatha thuas.
Seicliosta don scríobh
Nuair a bhíonn tú ag scríobh nó ag athléamh téacs:
- Aithin an comhthéacs: an bhfuil ceann de na deich réamhfhocal thuas agus an t-alt uatha ann?
- Roghnaigh córas: lean córas an téacs nó treoir stíle an fhoilsitheora.
- Seiceáil an túslitir: tabhair aird ar leith ar m, d, t agus s.
- Coinnigh an rogha comhsheasmhach: mar shampla, ag an mbanc agus ar an mbord, nó ag an bhanc agus ar an bhord.
Cuimhnigh ar an bpríomhchodarsnacht: ar an mbord sa chóras lárnach, ar an bhord i gcóras an tséimhithe. Tá an dá cheann ceart; is í an chomhsheasmhacht an sprioc i do théacs féin.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 5, 2026