Foirmeacha táite agus scartha: caighdeán agus canúint
Aithin foirmeacha táite agus scartha sa Ghaeilge, an phearsa a léiríonn siad, agus an difríocht idir patrúin sa chaighdeán scríofa agus sna canúintí.
Le foirmeacha táite agus scartha, is féidir an duine a dhéanann gníomh a chur in iúl ar dhá bhealach. Foghlaimeoidh tú conas na patrúin a aithint agus conas idirdhealú a dhéanamh idir foirm ghramadaí, an caighdeán scríofa agus nós canúna.
An difríocht idir táite agus scartha
I bhfoirm tháite, léiríonn deireadh an bhriathair an phearsa agus an uimhir. In molaim, léiríonn -aim gurb é an cainteoir féin a dhéanann an gníomh. Ní gá mé a chur leis mar ghnáthainmní.
I bhfoirm scartha, tagann an t-ainmní ar leith i ndiaidh an bhriathair: molann tú, mhol mé, molann Máire.
| Patrún | Sampla | Conas a aithníonn tú an t-ainmní? |
|---|---|---|
| Foirm tháite | Molaim an leabhar. | Léiríonn deireadh an bhriathair an chéad phearsa uatha. |
| Foirm scartha le forainm | Molann tú an leabhar. | Is é tú an t-ainmní. |
| Foirm scartha le hainm | Molann Máire an leabhar. | Is í Máire an t-ainmní. |
Ní dhá aimsir dhifriúla iad táite agus scartha. Is dhá bhealach iad leis an bpearsa agus an uimhir a chur in iúl.
Meascán sa chaighdeán scríofa
Ní córas táite amháin ná córas scartha amháin atá sa Chaighdeán Oifigiúil. Braitheann an fhoirm ar an bpearsa, ar an aimsir nó ar an modh, agus ar an mbriathar.
Seo roinnt foirmeacha caighdeánacha. Ní tábla iomlán réimnithe é seo, agus ní liosta é de na malairtí uile atá inghlactha.
| Aimsir nó modh | Pearsa agus uimhir | Sampla | Cineál |
|---|---|---|---|
| Láithreach | An chéad phearsa uatha | Molaim an plean. | Táite |
| Láithreach | An dara pearsa uatha | Molann tú an plean. | Scartha |
| Láithreach | An chéad phearsa iolra | Molaimid an plean. | Táite |
| Láithreach | An dara pearsa iolra | Molann sibh an plean. | Scartha |
| Caite | An chéad phearsa uatha | Mhol mé an plean. | Scartha |
| Caite | An chéad phearsa iolra | Mholamar an plean. | Táite |
| Gnáthchaite | An chéad phearsa uatha | Mholainn an plean. | Táite |
| Gnáthchaite | An dara pearsa uatha | Mholtá an plean. | Táite |
| Gnáthchaite | An tríú pearsa iolra | Mholaidís an plean. | Táite |
| Fáistineach | An chéad phearsa uatha | Molfaidh mé an plean. | Scartha |
| Fáistineach | An chéad phearsa iolra | Molfaimid an plean. | Táite |
| Coinníollach | An chéad phearsa uatha | Mholfainn an plean. | Táite |
| Coinníollach | An dara pearsa uatha | Mholfá an plean. | Táite |
| Coinníollach | An tríú pearsa iolra | Mholfaidís an plean. | Táite |
Tabhair faoi deara molaim ach mhol mé: ní leanann an chéad phearsa uatha an patrún céanna i ngach aimsir.
Sa mhodh coinníollach, tá foirm tháite sa dara pearsa uatha freisin: mholfá, i gcodarsnacht le molann tú san aimsir láithreach.
Braitheann na roghanna ar an mbriathar freisin: sa chéad phearsa uatha den aimsir láithreach, tá táim agus tá mé araon caighdeánach. Is foirm tháite í táim agus is foirm scartha í tá mé; le mol, is í molaim an ghnáthfhoirm chaighdeánach sa phearsa agus san aimsir chéanna.
Foghlaim an fhoirm in éineacht leis an bpearsa agus leis an aimsir nó leis an modh. Ní leor riail mar “úsáid foirm tháite le mé”.
Malairtí canúna a aithint
Bíonn úsáid na bhfoirmeacha táite agus scartha éagsúil ó chanúint go canúint. Go ginearálta, tá raon níos leithne foirmeacha táite le cloisteáil i nGaeilge na Mumhan. Bíonn foirmeacha scartha níos coitianta i roinnt de na comhthéacsanna céanna i gConnachta agus in Ulaidh.
Ní riail gan eisceacht é sin: bíonn éagsúlacht laistigh de gach ceantar freisin.
Foirm atá coitianta i nGaeilge na Mumhan:
Bhíos sa bhaile aréir.
An leagan scartha sa chaighdeán scríofa:
Bhí mé sa bhaile aréir.
Sa dá abairt, is é an cainteoir a bhí sa bhaile. Ní athraíonn an aimsir ná an t-ainmní.
Is féidir bhíos a thuiscint mar fhoirm tháite a fhreagraíonn do bhí mé. Ní gá mé a chuardach mar fhocal ar leith chun an t-ainmní a aithint.
Seo sé phéire eile. Léiríonn na lipéid nósanna canúna; ní chiallaíonn siad nach gcloistear na foirmeacha in áiteanna eile.
| Canúint | Foirm atá coitianta inti | Foirm chomhfhreagrach |
|---|---|---|
| Mumha | Bhíodar sa bhaile. — táite | Bhí siad sa bhaile. — scartha |
| Mumha | Mholas an plean. — táite | Mhol mé an plean. — scartha |
| Mumha | Chonac an bád. — táite | Chonaic mé an bád. — scartha |
| Connachta agus Ulaidh | Tá muid réidh. — scartha | Táimid réidh. — táite |
| Connachta agus Ulaidh | Bhí muid réidh. — scartha | Bhíomar réidh. — táite |
| Connachta agus Ulaidh | Molann muid an plean. — scartha | Molaimid an plean. — táite |
I ngach péire, fanann an aimsir, an phearsa agus an uimhir mar an gcéanna.
Ní hionann táite agus caighdeánach, ná scartha agus canúnach. Tá an dá chineál sa chaighdeán agus sna canúintí. Ní botún í foirm toisc gur foirm chanúnach í.
Quick check
Try one question now.
Sa ráiteas «Molaim an t-alt seo do léitheoirí óga», léirítear an t-ainmní
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Ainmní agus béim
I ngnáthráiteas neodrach, ná cuir forainm ainmneach leis an bhfoirm tháite amhail is nach raibh an phearsa léirithe cheana féin.
- Molaim an plean. — gnáthráiteas.
- Molaimse an plean. — cuirtear béim ar an gcainteoir leis an iarmhír -se.
- Mhol mé an plean. — foirm scartha san aimsir chaite.
- Mhol mise an plean. — foirm scartha agus béim ar an gcainteoir.
Chun gnáthráiteas gan bhéim a scríobh, roghnaigh Molaim an plean, seachas Molaim mé an plean. Tá an chéad phearsa uatha léirithe cheana féin in molaim.
Ní chuireann an treoir seo cosc ar gach forainm i ndiaidh briathair tháite: in Feicim thú, is é thú an cuspóir, ní an t-ainmní.
An fhoirm chuí a roghnú
Agus tú ag léamh nó ag scríobh, lean na céimeanna seo:
- Aithin an aimsir nó an modh. Ná meas gur aimsir eile atá ann de bharr foirme canúnaí.
- Aimsigh an t-ainmní. An bhfuil an phearsa sa chríoch bhriathartha nó i bhfocal ar leith?
- Seiceáil comhthéacs na teanga. An caighdeán scríofa atá de dhíth, nó an bhfuil caint chanúnach á léamh agat?
- Seiceáil an fhoirm áirithe i bhfoclóir nó i dtábla réimnithe má tá amhras ort. Aimsigh an briathar agus féach faoin aimsir nó faoin modh, faoin bpearsa agus faoin uimhir atá uait. Ná cum foirm tháite trí dheireadh briathair eile a chur léi.
Cuimhnigh ar an gcodarsnacht: molaim — pearsa léirithe sa bhriathar; mhol mé — ainmní ar leith. Ansin cuir ceist eile ort féin: an bhfuil an fhoirm oiriúnach don chaighdeán nó don chanúint atá á húsáid agat?
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 5, 2026