B2 · Upper Intermediate

Foirmeacha táite agus scartha: caighdeán agus canúint

Aithin foirmeacha táite agus scartha sa Ghaeilge, an phearsa a léiríonn siad, agus an difríocht idir patrúin sa chaighdeán scríofa agus sna canúintí.

By the flumi team About 7 min read

Le foirmeacha táite agus scartha, is féidir an duine a dhéanann gníomh a chur in iúl ar dhá bhealach. Foghlaimeoidh tú conas na patrúin a aithint agus conas idirdhealú a dhéanamh idir foirm ghramadaí, an caighdeán scríofa agus nós canúna.

An difríocht idir táite agus scartha

I bhfoirm tháite, léiríonn deireadh an bhriathair an phearsa agus an uimhir. In molaim, léiríonn -aim gurb é an cainteoir féin a dhéanann an gníomh. Ní gá mé a chur leis mar ghnáthainmní.

I bhfoirm scartha, tagann an t-ainmní ar leith i ndiaidh an bhriathair: molann tú, mhol mé, molann Máire.

Patrún Sampla Conas a aithníonn tú an t-ainmní?
Foirm tháite Molaim an leabhar. Léiríonn deireadh an bhriathair an chéad phearsa uatha.
Foirm scartha le forainm Molann tú an leabhar. Is é tú an t-ainmní.
Foirm scartha le hainm Molann Máire an leabhar. Is í Máire an t-ainmní.

Ní dhá aimsir dhifriúla iad táite agus scartha. Is dhá bhealach iad leis an bpearsa agus an uimhir a chur in iúl.

Meascán sa chaighdeán scríofa

Ní córas táite amháin ná córas scartha amháin atá sa Chaighdeán Oifigiúil. Braitheann an fhoirm ar an bpearsa, ar an aimsir nó ar an modh, agus ar an mbriathar.

Seo roinnt foirmeacha caighdeánacha. Ní tábla iomlán réimnithe é seo, agus ní liosta é de na malairtí uile atá inghlactha.

Aimsir nó modh Pearsa agus uimhir Sampla Cineál
Láithreach An chéad phearsa uatha Molaim an plean. Táite
Láithreach An dara pearsa uatha Molann tú an plean. Scartha
Láithreach An chéad phearsa iolra Molaimid an plean. Táite
Láithreach An dara pearsa iolra Molann sibh an plean. Scartha
Caite An chéad phearsa uatha Mhol mé an plean. Scartha
Caite An chéad phearsa iolra Mholamar an plean. Táite
Gnáthchaite An chéad phearsa uatha Mholainn an plean. Táite
Gnáthchaite An dara pearsa uatha Mholtá an plean. Táite
Gnáthchaite An tríú pearsa iolra Mholaidís an plean. Táite
Fáistineach An chéad phearsa uatha Molfaidh mé an plean. Scartha
Fáistineach An chéad phearsa iolra Molfaimid an plean. Táite
Coinníollach An chéad phearsa uatha Mholfainn an plean. Táite
Coinníollach An dara pearsa uatha Mholfá an plean. Táite
Coinníollach An tríú pearsa iolra Mholfaidís an plean. Táite

Tabhair faoi deara molaim ach mhol mé: ní leanann an chéad phearsa uatha an patrún céanna i ngach aimsir.

Sa mhodh coinníollach, tá foirm tháite sa dara pearsa uatha freisin: mholfá, i gcodarsnacht le molann tú san aimsir láithreach.

Braitheann na roghanna ar an mbriathar freisin: sa chéad phearsa uatha den aimsir láithreach, tá táim agus tá mé araon caighdeánach. Is foirm tháite í táim agus is foirm scartha í tá mé; le mol, is í molaim an ghnáthfhoirm chaighdeánach sa phearsa agus san aimsir chéanna.

Foghlaim an fhoirm in éineacht leis an bpearsa agus leis an aimsir nó leis an modh. Ní leor riail mar “úsáid foirm tháite le mé”.

Malairtí canúna a aithint

Bíonn úsáid na bhfoirmeacha táite agus scartha éagsúil ó chanúint go canúint. Go ginearálta, tá raon níos leithne foirmeacha táite le cloisteáil i nGaeilge na Mumhan. Bíonn foirmeacha scartha níos coitianta i roinnt de na comhthéacsanna céanna i gConnachta agus in Ulaidh.

Ní riail gan eisceacht é sin: bíonn éagsúlacht laistigh de gach ceantar freisin.

Foirm atá coitianta i nGaeilge na Mumhan:

Bhíos sa bhaile aréir.

An leagan scartha sa chaighdeán scríofa:

Bhí mé sa bhaile aréir.

Sa dá abairt, is é an cainteoir a bhí sa bhaile. Ní athraíonn an aimsir ná an t-ainmní.

Is féidir bhíos a thuiscint mar fhoirm tháite a fhreagraíonn do bhí mé. Ní gá mé a chuardach mar fhocal ar leith chun an t-ainmní a aithint.

Seo sé phéire eile. Léiríonn na lipéid nósanna canúna; ní chiallaíonn siad nach gcloistear na foirmeacha in áiteanna eile.

Canúint Foirm atá coitianta inti Foirm chomhfhreagrach
Mumha Bhíodar sa bhaile. — táite Bhí siad sa bhaile. — scartha
Mumha Mholas an plean. — táite Mhol mé an plean. — scartha
Mumha Chonac an bád. — táite Chonaic mé an bád. — scartha
Connachta agus Ulaidh Tá muid réidh. — scartha Táimid réidh. — táite
Connachta agus Ulaidh Bhí muid réidh. — scartha Bhíomar réidh. — táite
Connachta agus Ulaidh Molann muid an plean. — scartha Molaimid an plean. — táite

I ngach péire, fanann an aimsir, an phearsa agus an uimhir mar an gcéanna.

Ní hionann táite agus caighdeánach, ná scartha agus canúnach. Tá an dá chineál sa chaighdeán agus sna canúintí. Ní botún í foirm toisc gur foirm chanúnach í.

Quick check

Try one question now.

1

Sa ráiteas «Molaim an t-alt seo do léitheoirí óga», léirítear an t-ainmní

Answer options

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Ainmní agus béim

I ngnáthráiteas neodrach, ná cuir forainm ainmneach leis an bhfoirm tháite amhail is nach raibh an phearsa léirithe cheana féin.

  • Molaim an plean. — gnáthráiteas.
  • Molaimse an plean. — cuirtear béim ar an gcainteoir leis an iarmhír -se.
  • Mhol mé an plean. — foirm scartha san aimsir chaite.
  • Mhol mise an plean. — foirm scartha agus béim ar an gcainteoir.

Chun gnáthráiteas gan bhéim a scríobh, roghnaigh Molaim an plean, seachas Molaim mé an plean. Tá an chéad phearsa uatha léirithe cheana féin in molaim.

Ní chuireann an treoir seo cosc ar gach forainm i ndiaidh briathair tháite: in Feicim thú, is é thú an cuspóir, ní an t-ainmní.

An fhoirm chuí a roghnú

Agus tú ag léamh nó ag scríobh, lean na céimeanna seo:

  1. Aithin an aimsir nó an modh. Ná meas gur aimsir eile atá ann de bharr foirme canúnaí.
  2. Aimsigh an t-ainmní. An bhfuil an phearsa sa chríoch bhriathartha nó i bhfocal ar leith?
  3. Seiceáil comhthéacs na teanga. An caighdeán scríofa atá de dhíth, nó an bhfuil caint chanúnach á léamh agat?
  4. Seiceáil an fhoirm áirithe i bhfoclóir nó i dtábla réimnithe má tá amhras ort. Aimsigh an briathar agus féach faoin aimsir nó faoin modh, faoin bpearsa agus faoin uimhir atá uait. Ná cum foirm tháite trí dheireadh briathair eile a chur léi.

Cuimhnigh ar an gcodarsnacht: molaim — pearsa léirithe sa bhriathar; mhol mé — ainmní ar leith. Ansin cuir ceist eile ort féin: an bhfuil an fhoirm oiriúnach don chaighdeán nó don chanúint atá á húsáid agat?

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026