C2 · Proficient

An tabharthach caomhnaithe i nathanna agus i gcanúintí

An tabharthach caomhnaithe i nathanna agus i gcanúintí: Éirinn, de láimh agus faoi chois, agus idirdhealú idir foirmeacha seasta agus patrúin chanúnacha.

By the flumi team About 9 min read 18 vocabulary words

Is féidir foirm thabharthach a aithint i nath seanbhunaithe gan í a úsáid mar ghnáthfhoirm i ngach comhthéacs réamhfhoclach. Is é an t-idirdhealú idir foirm chaighdeánach, nath seasta agus patrún canúnach beo croílár na ceiste seo.

Feidhm thuisil agus foirm ar leith

Baineann an tabharthach le hainmfhocail i ndiaidh réamhfhocail shimplí áirithe, amhail ag, ar, de agus i. Sa Ghaeilge chaighdeánach chomhaimseartha, is ionann foirm an ainmfhocail sa tabharthach agus a fhoirm san ainmneach de ghnáth. Ní hionann sin agus a rá nach bhfuil feidhm thabharthach aige.

Déan idirdhealú idir trí rud:

  • An fheidhm chomhréire: an gaol idir an réamhfhocal agus an t-ainmfhocal.
  • Foirm an ainmfhocail: mar shampla, an chodarsnacht idir lámh agus láimh.
  • An t-athrú tosaigh: séimhiú nó urú a tharlaíonn de réir an chomhthéacs.

In don fhear, is séimhiú atá le feiceáil; ní foirceann tabharthach ar leith é. In de láimh, áfach, tá foirm an ainmfhocail féin éagsúil le lámh.

Foirmeacha caomhnaithe sa ghnáthchaighdeán

Tá foirmeacha tabharthacha ar leith beo sa chaighdeán féin. Ní gá lipéad canúnach ná lipéad ársa a chur ar gach foirm den chineál seo.

Ainmneach Foirm thabharthach Sampla comhaimseartha Stádas sa chomhthéacs seo
Éire Éirinn Tá sí ina cónaí in Éirinn. Gnáthúsáid chaighdeánach
Alba Albain Chaith sé bliain in Albain. Gnáthúsáid chaighdeánach
lámh láimh Scríobh sí an litir de láimh. Nath seanbhunaithe caighdeánach
cos cois Coinníodh an pobal faoi chois. Nath seanbhunaithe caighdeánach
lámh láimh Thit an cupán as láimh an linbh. Úsáid sheanbhunaithe chaighdeánach
ceann cionn Bhí scamall os cionn an tí. Foirm chaomhnaithe sa réamhfhocal comhshuite os cionn

Ní hionann cineál na samplaí seo go léir. Is gnáthfhoirmeacha tabharthacha de chuid na logainmneacha iad Éirinn agus Albain. I gcás de láimh agus faoi chois, tá an fhoirm chaomhnaithe fite fuaite le nath ar leith.

Is cur síos ar leanúnachas foirme é caomhnaithe, ní breithiúnas ar a haois sa ghnáthchaint. Tá in Éirinn agus de láimh go hiomlán nádúrtha i nGaeilge an lae inniu.

An nath iomlán a aithint

Foghlaim an fhoirm chaomhnaithe in éineacht leis an réamhfhocal agus leis an mbrí. Ní thugann nath amháin cead duit an fhoirm chéanna a chur i ngach frása réamhfhoclach.

Scríobh sí an litir de láimh.

Modh scríofa atá i gceist: níor chlóscríobh sí í.

Tá dúch ar a lámh.

Suíomh an dúigh atá i gceist. Is í lámh an fhoirm chaighdeánach anseo.

Choinnigh an rialtas an pobal faoi chois.

Brí mheafarach atá ag faoi chois: bhí an pobal faoi leatrom.

Tá pian ina cos.

Tagairt don bhall coirp atá anseo; ní éilíonn an caighdeán cois sa chomhthéacs seo.

Tá tábhacht leis an mbrí chomh maith leis an bhfoirm. Dá n-athrófá de láimh go de lámh agus an modh scríofa á chur in iúl agat, bheifeá ag briseadh ghnáthphatrún an natha.

In Thit an cupán as láimh an linbh, léiríonn as láimh an áit ar tháinig an cupán aisti; ní modh déanta atá i gceist mar atá in de láimh. In Shuigh sí cois tine, tá cois ag feidhmiú mar réamhfhocal a chiallaíonn in aice le. Cé gur foirm stairiúil de cos í cois, is ginideach uatha de tine atá ina diaidh anseo. Ar an gcaoi chéanna, is ginideach é an tí i ndiaidh an réamhfhocail chomhshuite os cionn. Ní hionann bunús tabharthach cuid de nath agus tuiseal an ainmfhocail a leanann é.

Ná déan riail ghinearálta de lámh → láimh ná de cos → cois tar éis réamhfhocail. Sa chaighdeán, braitheann úsáid na bhfoirmeacha caomhnaithe seo ar an nath nó ar an bhfocal ar leith.

Quick check

Try one question now.

1
Tá an comhlacht ag oscailt oifige nua in chun seirbhís a chur ar fáil do mhuintir .

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

An tabharthach mar phatrún canúnach beo

I roinnt canúintí, go háirithe i gcanúintí na Mumhan, maireann foirmeacha tabharthacha ar leith níos fairsinge ná mar a mhaireann siad sa chaighdeán. Ní i nathanna reoite amháin a bhíonn siad: féadfaidh cainteoir iad a úsáid agus é ag cur síos ar eachtra nua.

Mar shampla, is féidir cois, láimh agus cloich a fháil mar fhoirmeacha tabharthacha de cos, lámh agus cloch. Athraíonn fairsinge na húsáide de réir na canúna agus an chainteora; ní córas aonfhoirmeach é ar fud na Mumhan ná ar fud na Gaeltachta.

Gnáthfhoirm chaighdeánach sa chomhthéacs seo Foirm thabharthach ar leith An difríocht agus an dáileadh
Tá pian ina cos. Tá pian ina cois. cos → cois: patrún atá beo i gcanúintí na Mumhan, go háirithe
Tá an mála ina lámh. Tá an mála ina láimh. lámh → láimh: úsáid sheanbhunaithe nach bhfuil teoranta don Mhumhain ná do phrós canúnach

Sa dá phéire thuas, tagraíonn ina do bhean. Coinnítear an comhthéacs céanna ionas gur féidir díriú ar fhoirm an ainmfhocail amháin.

Codarsnacht réigiúnach — Connachta agus an Mhumhain: i gcaint Chonnacht, faightear ar chloch agus ina cos mar a bhfaightear ar chloich agus ina cois i gcaint na Mumhan a chaomhnaíonn an t-idirdhealú. Ní teorainn ghlan idir cúigí í seo: athraíonn an úsáid de réir an fhocail, an cheantair agus an chainteora. Ní leor ina láimh, a úsáidtear lasmuigh den Mhumhain freisin, chun bunús réigiúnach téacs a aithint.

An tabharthach iolra ar -ibh sa léitheoireacht

I dtéacsanna níos sine agus i roinnt téacsanna canúnacha nó liteartha, feictear foirmeacha tabharthacha iolra ar -ibh, mar ar a ghlúinibh. In Bhí sé ar a ghlúinibh ag guí, is iolra é glúinibh: tá an fear ar an dá ghlúin. Is é ar a ghlúine an gnáthleagan caighdeánach comhaimseartha. Is é an sealbhach a, a thagraíonn don fhear, is cúis leis an séimhiú; ní hé an séimhiú a léiríonn an t-iolra. Agus téacs á léamh agat, aithin glúin mar bhunfhocal agus -ibh mar chomhartha den tabharthach iolra sa chóras atá á úsáid; ná léigh glúinibh mar ainmfhocal nua ná mar uatha.

I dtéacs canúnach comhsheasmhach, ní gá ina cois a cheartú go ina cos. I dtéacs atá le cur sa Chaighdeán Oifigiúil, áfach, roghnaítear an ghnáthfhoirm chaighdeánach mura bhfuil cúis shonrach leis an bhfoirm chanúnach a chaomhnú. Ní bhaineann an treoir sin le gach sampla de láimh: níor cheart ina láimh a dhiúltú díreach toisc go bhfuil foirm thabharthach ar leith ann.

Anailís gan róghinearálú

Is féidir leis an bhfoirm chéanna níos mó ná feidhm thuisil amháin a bheith aici. Mar sin, ní leor deireadh an fhocail chun an tuiseal a aithint.

In Tá an chos gortaithe, tá cos san ainmneach; in Tá bindealán ar an gcos, tá sí sa tabharthach. Is í cos foirm an ainmfhocail sa dá chás: athruithe tosaigh de réir an chomhthéacs iad chos agus gcos, ní foirmeacha tuisil ar leith. Léiríonn na samplaí seo a leanas, áfach, focail a bhfuil difríocht idir cuid dá bhfoirmeacha tuisil.

Dath na cloiche — ginideach uatha: cloiche.

Ar chloch — gnáthfhoirm chaighdeánach i ndiaidh an réamhfhocail.

Ar chloich — foirm thabharthach chaomhnaithe i gcanúintí a úsáideann í.

Sa phéire deireanach, tá séimhiú sa dá leagan. Is í an chodarsnacht cloch / cloich, ní an séimhiú, a léiríonn an difríocht idir na foirmeacha ainmfhoclacha.

Ar an gcaoi chéanna, is ginideach í láimhe in dath na láimhe, ach is tabharthach caomhnaithe í láimh in de láimh. Ní leor a rá go ndéantar an consan deiridh caol: caithfear foirm iarbhír an fhocail agus a chomhthéacs a sheiceáil.

Agus prós canúnach nó téacs níos sine á léamh agat, scar dhá cheist óna chéile: cén fheidhm atá ag an bhfocal anseo? agus cén fhoirm a roghnaíonn an scríbhneoir don fheidhm sin? Ná tabhair lipéad stairiúil ar fhoirm atá fós beo i gcanúint.

Seicliosta don léitheoir agus don scríbhneoir

  1. Aithin an comhthéacs: an réamhfhocal agus an bhrí atá i gceist.
  2. Seiceáil an focal nó an nath: an gnáthfhoirm chaighdeánach é, amhail in Éirinn, nó nath seanbhunaithe, amhail de láimh?
  3. Breathnaigh ar an réim agus ar an gcanúint: an bhfuil córas canúnach comhsheasmhach á úsáid?
  4. Scar an fhoirm ón athrú tosaigh: ní cruthúnas ar fhoirm thabharthach ar leith é séimhiú ná urú ann féin.
  5. Ná leathnaigh an patrún gan bhunús: ní hionann foirm a chaomhnú i nath agus í a éileamh i ngach comhthéacs.

Is í an phríomhchodarsnacht ná foirm atá riachtanach sa ghnáthchaighdeán, foirm atá caomhnaithe i nath, agus foirm atá táirgiúil i gcanúint. Is ar an gcomhthéacs, seachas ar chuma an fhocail amháin, a bhunaítear an rogha.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Vocabulary in this lesson

18 words, ready to study.

Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.

Save any of these 18 words and review them later.

Focail: An tabharthach caomhnaithe i nathanna agus i gcanúintí

18 words

Last updated November 5, 2026