Foirmeacha stairiúla sa nua-litríocht: léamh treoraithe
Aithin foirmeacha stairiúla sa nua-litríocht, léigh iad ina gcomhthéacs agus déan idirdhealú idir seanréim liteartha agus úsáid bheo chanúnach.
An stair mar chuid den ghuth liteartha
Sa nua-litríocht, féadfaidh foirm a bhfuil stair fhada aici seanghuth, sollúntacht nó fad ama a chur in iúl. Ní hionann sin agus a rá go bhfuil sí imithe as an ngnáthchaint: bíonn cuid de na foirmeacha céanna beo sna canúintí. Is é an comhthéacs, seachas cuma na foirme amháin, a threoraíonn an léamh.
Díreoimid ar chúig chomhartha: do roimh bhriathar san aimsir chaite, dob mar fhoirm den chopail, na foirmeacha táite labhras agus atáid, agus an tabharthach iolra ar -aibh. Is í an sprioc ná go n-aithneoidh tú a bhfeidhm ghramadaí agus go míneoidh tú a n-éifeacht sa sliocht gan stair ná rún údair a chumadh dóibh.
An fhoirm a aithint sula léirmhínítear í
Ní focail mhaisiúla gan feidhm iad na foirmeacha seo. Caithfear an aimsir, an phearsa agus an struchtúr a aithint ar dtús.
| Foirm sa téacs | Anailís ghramadaí | Athleagan chun an bhrí a shoiléiriú |
|---|---|---|
| Do mhol sé an scéal. | Mír do roimh bhriathar san aimsir chaite; séimhítear mol go mhol. | Mhol sé an scéal. |
| Do bhí an doras dúnta. | Do roimh an bhfoirm chaite de bí. | Bhí an doras dúnta. |
| Dob álainn an radharc é. | Dob, foirm chaite den chopail anseo, roimh ghuta. | B’álainn an radharc é. |
| Labhras leis. | An chéad phearsa uatha den aimsir chaite; tá an phearsa san fhoirceann -as. | Labhair mé leis. |
| Atáid sa teach. | An tríú pearsa iolra den aimsir láithreach de bí; léiríonn an foirceann -id an phearsa agus an uimhir anseo. | Tá siad sa teach. |
| Bhí ceo ar na cnocaibh. | Cnocaibh, tabharthach iolra de cnoc i ndiaidh ar na; is foirceann tabharthach iolra é -aibh anseo. | Bhí ceo ar na cnoic. |
Is don aimsir chaite a thagraíonn na chéad cheithre shampla; is don aimsir láithreach a thagraíonn atáid. In labhras, ní scríobhtar séimhiú ar l; ní hionann easpa h agus easpa na míre do, mar a fheictear in do labhras.
Ní comhartha aimsire caite é gach do. Cuireann na trí fhoirm seo séimhiú ar an bhfocal ina ndiaidh, mar sin is é an focal sin a léiríonn an fheidhm:
| Sampla | Cad a thagann i ndiaidh do | Feidhm |
|---|---|---|
| do mhol sé | Briathar | Mír roimh an aimsir chaite |
| do mhac | Ainmfhocal | Aidiacht shealbhach: an mac atá agat |
| do Mháire | Duine a fhaigheann rud | Réamhfhocal: thug mé leabhar do Mháire |
Ní hionann dob agus do roimh bhriathar ach oiread: foirm den chopail atá ann, mar is léir ón athleagan b’álainn.
Is minic a fheictear tabharthach iolra ar -aibh nó -ibh i dtéacsanna níos sine, mar shampla ar na cnocaibh agus do na fearaibh. Sa ghnáthchaighdeán comhaimseartha, is iad ar na cnoic agus do na fir na hathleaganacha sin. Aithin an réamhfhocal agus an t-ainmfhocal ar dtús: léiríonn an foirceann tuiseal agus uimhir, ní aimsir. Ní leor -aibh a bhaint den fhocal chun an t-athleagan comhaimseartha a fháil; caithfear gnáthfhoirm iolra an ainmfhocail a aithint freisin.
San aimsir chaite, is foirm den mhír do é d’ roimh ghuta agus roimh fh a bhfuil guta ina dhiaidh: d’oscail mé, d’fhág mé. Sa dara sampla, séimhítear f go fh. Tá an d’ seo sa ghnáthúsáid chaighdeánach freisin; ní comhartha seanréime ann féin é. Mar sin, tá an mhír chéanna in D’oscail mé ag tús an tsleachta thíos agus in do bhí sa leabhar nótaí, cé go bhfuil dáileadh agus éifeacht stíle éagsúil ag an dá leagan.
Tá do roimh bhriathra caite agus foirmeacha táite ar nós labhras agus táid le fáil i nGaeilge bheo na Mumhan freisin. Ní leor ceachtar acu mar chruthúnas gur aithris ar Shean-Ghaeilge atá ar siúl. Ní hionann foirm stairiúil a úsáid agus téacs a scríobh sa tSean-Ghaeilge.
Cuir táid agus atáid i gcomparáid. Tá an foirceann céanna -id acu agus an bhrí chéanna, tá siad, ach tá a- tosaigh ag atáid. Is gnáthchaint Mhuimhneach í táid, mar sin is lú an fhianaise í ar sheanréim. Is foirm níos liteartha í atáid de ghnáth, ach is gá an comhthéacs a mheá léi siúd freisin.
Mar ainm tréimhse, tagraíonn an tSean-Ghaeilge don tréimhse thart ar 600–900. Baineann an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach leis an traidisiún liteartha ó thart ar 1200 go 1650. Tá foirmeacha táite ar nós atáid le fáil sa traidisiún sin agus i scríbhneoireacht níos déanaí; ní dáta téacs é dáta an traidisiúin a bhfuil foirm bainteach leis.
Léamh treoraithe: cuimhne agus fad ama
Tosóimid le dhá shampla chumtha, a dhíríonn ar na foirmeacha ceann ar cheann, agus ansin léifimid sliocht as saothar foilsithe. Léigh gach ceann acu sna trí chéim chéanna.
Sampla cumtha:
D’oscail mé cófra mo sheanathar. Bhí a leabhar nótaí ann, agus na habairtí seo ar an gcéad leathanach:
«Do bhí an teach ciúin an oíche sin. Dob álainn an solas ar an mballa. Labhras le m’athair, ach ní bhfuaireas freagra. Cuimhním anois ar na daoine a bhí sa teach; atáid i mo chuimhne fós.»
Dhún mé an leabhar. Las scáileán mo ghutháin.
Léigh an sliocht i dtrí chéim:
- Faigh an bhunbhrí. Bhí an teach ciúin; b’álainn an solas; labhair scríbhneoir an leabhair nótaí lena athair. In atáid i mo chuimhne fós, is í tá siad i mo chuimhne fós an bhunbhrí: aimsir láithreach, tríú pearsa iolra.
- Socraigh an tagairt. Is é scríbhneoir an leabhair nótaí, ní an duine a osclaíonn an cófra, an chéad phearsa in labhras. Is í teorainn an athfhriotail a shocraíonn sin. Tagraíonn atáid do na daoine a bhí sa teach; is é am scríofa an nóta, seachas am oscailte an chófra, pointe tagartha na haimsire láithrí anseo.
- Meáigh an éifeacht. Tacaíonn an cófra, an seanathair agus an leabhar nótaí le léamh a chuireann achar ama idir an dá ghuth. Treisíonn na foirmeacha an chodarsnacht leis an nguthán ag an deireadh.
Ní chruthaíonn na foirmeacha dáta beacht don leabhar nótaí. D’fhéadfadh scríbhneoir comhaimseartha iad a roghnú freisin. Tá fianaise againn ar chodarsnacht ghutha sa sliocht, ach níl fianaise againn ar bhliain a chumtha.
Réim an tsleachta chumtha: guth cuimhneacháin le dath seanréime liteartha. In Dob álainn an solas ar an mballa, cuireann an chopail bhreith ar an solas in iúl; is é B’álainn an solas ar an mballa an t-athleagan mínitheach. Tagann an léamh stíle as an bhfoirm i dteannta shuíomh an nóta agus na codarsnachta idir na guthanna.
An tabharthach iolra i gcomhthéacs
Sampla cumtha:
Bhí na cnoic os cionn an chuain le feiceáil ón bhfuinneog. Léigh mé abairt i seanchuntas ar an gceantar: «Bhí tinte ar na cnocaibh gach oíche.» D’fhéach mé amach; ní raibh solas ar bith orthu anois.
- Faigh an bhunbhrí. Bhí tinte ar na cnoic gach oíche. Is tabharthach iolra é cnocaibh i ndiaidh ar na; is é bhí, ní foirceann an ainmfhocail, a chuireann an aimsir chaite in iúl.
- Socraigh an tagairt. Tagraíonn na cnocaibh do na cnoic os cionn an chuain. Baineann gach oíche leis an tréimhse a bhfuil an seanchuntas ag cur síos uirthi; baineann anois le ham an scéalaí agus é ag féachaint amach.
- Meáigh an éifeacht. Cuireann cnocaibh, laistigh den athfhriotal, le dath seanréime an chuntais. Treisíonn an chodarsnacht idir na tinte agus an dorchadas an fad ama. Ní thugann an foirceann dáta beacht dúinn, áfach, ná ní chruthaíonn sé gur fíorchuntas stairiúil é an sliocht cumtha.
Sliocht as saothar foilsithe: Séadna
Is é an tAthair Peadar Ua Laoghaire a scríobh Séadna. Is í Peig atá ag insint an scéil do chomhluadar. Gréasaí is ea Séadna, agus tá sé ar a shlí chun leathar a cheannach le trí scilling ina phóca. Tá scilling tugtha aige do dhuine bocht cheana féin, agus anois tá bean bhocht ag iarraidh déirce air.
«Do ghlac truagh dhí é, agus thug sé sgilling dí, agus d’imthigh sí. Do bhí aon sgilling amháin ansan aige, ach do chomáin sé leis…»
Peadar Ua Laoghaire, Séadna (Baile Átha Cliath: The Irish Book Company, 1907), lch 7. Tá litriú an eagráin sin coinnithe.
- Faigh an bhunbhrí. Bhí trua aige di, thug sé scilling di agus d’imigh sí. Ní raibh ach scilling amháin fágtha aige ansin, ach lean sé air. Litriú níos sine, seachas gramadach eile, atá in truagh (trua), sgilling (scilling), d’imthigh (d’imigh) agus dhí nó dí (di). Scar an litriú ón ngramadach sula dtarraingíonn tú aon tátal.
- Socraigh an tagairt. Tagraíonn é agus sé do Shéadna. Tagraíonn dhí, dí agus sí don bhean bhocht. Is san am atá thart atá gach gníomh, agus is i nguth Pheig atá siad á n-insint.
- Meáigh an éifeacht. Tá an mhír in do ghlac, do bhí agus do chomáin, agus is í an mhír chéanna atá in d’imthigh roimh ghuta. Ach sa chéad abairt chéanna, tá thug gan do. Mar sin, ní féidir gach do a léamh mar chomhartha stíle ar leith: is gnáthchuid d’insint an scéalaí seo í an mhír. Tagann an guth scéalaíochta níos mó as na habairtí gearra agus as an tsraith agus … agus … agus.
Réim: scéalaíocht liteartha a bhaineann leas as nósanna na scéalaíochta traidisiúnta. Ní hé do leis féin a chruthaíonn guth traidisiúnta. Baineann an saothar le prós na Nua-Ghaeilge ag tús na fichiú haoise, ní le téacs ón tSean-Ghaeilge. Cuir an sliocht seo i gcomparáid le sampla an leabhair nótaí thuas. Tacaíonn do le hachar ama sa leabhar nótaí, ach is cuid de nós inste Pheig é anseo.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
An fhoirm chéanna i nguth beo
Athraíonn an léamh nuair a athraíonn an comhthéacs.
Sampla cumtha: tá cainteoir as an Mumhain ag insint faoi rud a tharla ar maidin.
— Do labhras leis ag an ngeata.
— Agus cad a dúirt sé?
— Dúirt sé go mbeadh sé anseo ar a hocht.
Anseo, tá do labhras ag teacht le guth comhaimseartha canúnach. Ní gá seanaimsireacht ná sollúntacht a shamhlú leis. Dá mbeadh an fhoirm i nguth inste nach n-úsáideann í de ghnáth, agus í le feiceáil go tobann i gcur síos ar shearmanas ársa, bheadh bunús níos láidre le héifeacht sheanréime a phlé.
Cuir dhá cheist ar leith: Cén fhoirm atá anseo? agus Cén fáth a bhfuil sí sa chomhthéacs seo? Is féidir an chéad cheist a fhreagairt go cinnte agus an dara ceann a fhágáil oscailte.
Athleagan mínitheach gan an guth a scriosadh
Cuidíonn athleagan comhaimseartha leis an tuiscint, ach ní hionann é agus leagan níos fearr den téacs.
- Le do bhí → bhí, coinnítear an fhaisnéis faoin staid san am atá thart, ach baintear comhartha a d’fhéadfadh a bheith tábhachtach don ghuth.
- Le dob álainn → b’álainn, coinnítear an chopail agus an bhreith ar áilleacht an radhairc.
- Le labhras → labhair mé, déantar an chéad phearsa follasach le forainm ar leith. Athraíonn rithim na habairte freisin.
- Le atáid → tá siad, coinnítear an aimsir láithreach agus an tríú pearsa iolra; cuirtear forainm ar leith in áit na faisnéise pearsanta san fhoirceann.
- Le ar na cnocaibh → ar na cnoic, coinnítear an tagairt iolra agus an gaol áite, ach baintear an foirceann tabharthach a chuireann le dath seanréime an athfhriotail sa sampla cumtha.
Ná léigh labhras mar labhair sé: chaillfí an chéad phearsa. Ná hathraigh dob álainn go bhí álainn: ní malairtí idirmhalartaithe iad an chopail agus bí sa struchtúr seo. Ní cúis í cuma stairiúil foirme lena hanailís ghramadaí a sheachaint.
Agus tú ag trácht ar an stíl, is cruinne a rá «tacaíonn na foirmeacha le guth seanaimseartha sa sliocht seo» ná «cruthaíonn na foirmeacha gur téacs ársa é».
Seicliosta don chéad sliocht eile
- Aithin an struchtúr: mír, copail, foirm bhriathartha tháite nó foirm thuisealaithe ainmfhocail?
- Caomhnaigh an bhrí: an aimsir, an phearsa, an uimhir, an gaol a léiríonn an réamhfhocal agus tagairt an chainteora.
- Aimsigh an guth: insint, comhrá nó téacs atá á lua laistigh den scéal?
- Lorg fianaise bhreise: suíomh ama, foclóir, rithim agus codarsnacht le habairtí eile.
- Coinnigh an breithiúnas comhréireach leis an bhfianaise: d’fhéadfadh seanréim liteartha, úsáid bheo chanúnach, nó an dá rud le chéile a bheith i gceist.
Is é an léamh is láidre an ceann a scarann an méid a insíonn an ghramadach go cinnte ón éifeacht stíle a thugann an comhthéacs le fios.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 5, 2026