Nathanna réamhfhoclacha agus brí mheafarach
Tuiscint ar nathanna réamhfhoclacha sa Ghaeilge: brí litriúil agus mheafarach, foirmeacha seasta agus roghnú cruinn de réir an chomhthéacs sa téacs.
Ó áit go brí mheafarach
Is féidir le nath réamhfhoclach áit nó gaol fisiciúil a chur in iúl, ach is minic a chuireann sé staid, tionchar nó breithiúnas in iúl freisin. Chun na nathanna seo a thuiscint agus a úsáid go cruinn, ní mór duit an nath iomlán agus a chomhthéacs a aithint, seachas brí gach focail a chur le chéile go meicniúil.
Sa leathanach seo, déanfaidh tú idirdhealú idir brí litriúil agus brí mheafarach, aithneoidh tú foirmeacha seasta, agus roghnóidh tú nath a oireann don bhrí atá uait.
- Bhíomar faoi scáth an chrainn agus an ghrian ag scalladh. — Scáth fisiciúil atá i gceist.
- Bunaíodh an tionscadal faoi scáth na hollscoile. — Tacaíocht nó cosaint na hollscoile atá i gceist, ní scáth fisiciúil.
Ní gá gur íomhá bheoga a bhíonn i ngach úsáid mheafarach. Tá nathanna ar nós faoi bhrú chomh coitianta sin gur gnáthbhealach iad le cur síos a dhéanamh ar staid duine.
An nath iomlán mar aonad brí
Ní hionann nath réamhfhoclach agus réamhfhocal comhshuite i gcónaí. In faoi bhrú, tá réamhfhocal simplí agus ainmfhocal. In de bharr na moille, feidhmíonn de bharr mar réamhfhocal comhshuite a chuireann cúis in iúl.
| Nath | Brí sa chomhthéacs | Sampla |
|---|---|---|
| faoi bhrú | éilimh nó deacrachtaí ag cur isteach ar dhuine | Tá an fhoireann faoi bhrú leis an spriocdháta nua. |
| faoi scáth | faoi chosaint nó le tacaíocht | Tá an scéim á reáchtáil faoi scáth na comhairle. |
| thar fóir | thar an méid atá réasúnta nó inghlactha | Chuaigh an cáineadh thar fóir nuair a thosaigh na maslaí pearsanta. |
| as riocht | gan an cruth nó an chiall cheart a bheith air | Cuireadh mo chuid cainte as riocht sa tuairisc. |
| idir dhá thine Bhealtaine | faoi bhrú ó dhá thaobh atá in aghaidh a chéile | Bhí an bainisteoir idir dhá thine Bhealtaine: bhí an fhoireann ag éileamh ardú pá, ach bhí na húinéirí ag iarraidh costais a ghearradh. |
Ní féidir brí natha sheasta a thuar ón réamhfhocal amháin. Ní chiallaíonn gach nath le faoi brú ná míbhuntáiste: is féidir le faoi scáth cosaint a chur in iúl.
An fhoirm sheasta agus an chuid athraitheach
Foghlaim an réamhfhocal, an t-ainmfhocal agus an t-athrú tosaigh mar chuid den nath: faoi bhrú, thar fóir, as riocht. Ní féidir comhchiallaigh a chur in áit na bhfocal go saor agus glacadh leis go mairfidh an bhrí chéanna.
Is féidir cur leis an nath nuair a cheadaíonn a ghnáthúsáid é:
- faoi bhrú → faoi bhrú mór;
- thar fóir → go mór thar fóir;
- faoi scáth → faoi scáth na hollscoile.
Tá comhréir ar leith ag baint leis an gcomhlánú freisin. Sna samplaí seo, leanann an ginideach na réamhfhocail chomhshuite de bharr agus i bhfianaise:
| Ainmfhocal leis an alt | Nath iomlán | Feidhm |
|---|---|---|
| an mhoill | de bharr na moille | cúis |
| an tuarascáil | i bhfianaise na tuarascála | eolas a chuirtear san áireamh |
Cuireadh an cruinniú ar athló de bharr na moille.
Caithfear an cinneadh a athbhreithniú i bhfianaise na tuarascála.
Tagairt fhorainmneach
Nuair a dhéantar tagairt siar, is féidir aidiacht shealbhach a úsáid in áit an chomhlánaithe ainmfhoclaigh sna nathanna seo:
- de bharr na moille → dá bharr sin: Bhí moill ar an traein; cuireadh an cruinniú ar athló dá bharr sin.
- faoi scáth na hollscoile → faoina scáth: Thacaigh an ollscoil leis an tionscadal, agus bunaíodh é faoina scáth.
In dá bharr sin, tagann dá as de + a; tagraíonn a don mhéid atá luaite roimhe, agus séimhítear barr. In faoina scáth, tagann faoina as faoi + a; tagraíonn an aidiacht shealbhach a don ollscoil, ainmfhocal baininscneach, agus ní shéimhítear scáth. Braitheann an t-athrú tosaigh ar an aidiacht shealbhach: faoina scáth nuair is í an ollscoil atá i gceist, ach faoina scáthanna nuair is iad na crainn atá i gceist; ní athraíonn sc faoi urú.
Ní riail ghinearálta do gach nath réamhfhoclach é an ginideach. Cuir de bharr na moille i gcomparáid le mar gheall ar an moill. Cé gur féidir leis an dá nath cúis a chur in iúl, ní hionann a gcomhréir.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Roghnaigh an bhrí bheacht
Is minic a bhaineann roinnt nathanna leis an ábhar céanna ach nach mbíonn siad inmhalartaithe. Féach ar na staideanna éagsúla a bhaineann le togra:
- Tá an togra faoi chaibidil. — Táthar á phlé; ní deirtear anseo ar glacadh leis.
- Tá an togra ar bun. — Tá obair ar siúl air.
- Tá an togra ar ceal. — Tá sé curtha ar ceal; ní sos sealadach amháin atá á chur in iúl.
Tá difríocht thábhachtach idir faoi bhrú agus idir dhá thine Bhealtaine freisin. Is leor spriocdháta deacair chun duine a chur faoi bhrú. Chun a rá go bhfuil duine idir dhá thine Bhealtaine, ní mór dhá thaobh nó dhá éileamh atá in aghaidh a chéile a bheith i gceist.
Ní hionann thar fóir agus an-mhór. Tá breithiúnas ann: tá teorainn réasúnta nó inghlactha sáraithe. Dá bhrí sin, ní cur síos neodrach é Chuaigh an cáineadh thar fóir.
Réim agus brí: Oireann i bhfianaise go háirithe do théacs anailíseach: I bhfianaise na fianaise nua, ní mór an cinneadh a athbhreithniú. Tá mar gheall ar coitianta sa ghnáthchaint: Bhí mé déanach mar gheall ar an trácht. Ní malairtí réime amháin iad: cuireann i bhfianaise eolas atá mar bhonn le breithiúnas in iúl, agus cuireann mar gheall ar cúis in iúl. Ní bhaineann ceachtar acu go heisiach le réim amháin.
Comhthéacs agus nádúrthacht
Uaireanta is é an t-ainmfhocal a shoiléiríonn an bhrí:
- Tá an roth as riocht. — Tá a chruth fisiciúil lochtach.
- Cuireadh an scéal as riocht. — Athraíodh é ar bhealach a thugann tuiscint mhícheart air.
Uaireanta eile, teastaíonn tuilleadh comhthéacs. D’fhéadfadh faoi scáth na scoile tagairt a dhéanamh do scáth foirgnimh nó do thacaíocht na hinstitiúide. Má tá an difríocht tábhachtach, soiléirigh í:
Shuíomar faoi scáth fhoirgneamh na scoile chun an ghrian a sheachaint.
Bunaíodh an club faoi scáth na scoile, agus chuir sí seomra agus trealamh ar fáil dó.
Má bhíonn amhras ort faoi nath, cuir míniú simplí ina áit ar dtús. Más é le tacaíocht na scoile atá i gceist agat, féadfaidh faoi scáth na scoile a bheith oiriúnach. Ná roghnaigh nath díreach toisc go bhfuil cuma níos maisiúla air.
Tá i bhfianaise na tuarascála nádúrtha i bplé anailíseach. Ní mhaisiú é, áfach: tugann sé le fios go bhfuil ábhar na tuarascála á chur san áireamh sa bhreithiúnas. Roghnaigh é nuair atá an gaol sin i gceist.
Seicliosta úsáide
Sula n-úsáideann tú nath réamhfhoclach:
- Aithin an bhrí: an gaol fisiciúil, staid nó breithiúnas atá uait?
- Seiceáil an nath iomlán: coinnigh an réamhfhocal agus an fhoirm ainmfhoclach cheart.
- Seiceáil an comhlánú: mar shampla, de bharr na moille, ach mar gheall ar an moill.
- Déan an comhthéacs soiléir: ná fág brí litriúil agus brí mheafarach in iomaíocht lena chéile mura bhfuil sin d’aon ghnó agat.
- Coinnigh an difríocht brí: ní hionann faoi bhrú agus idir dhá thine Bhealtaine, ná faoi chaibidil agus ar bun.
Is é cruinneas na brí, ní líon na nathanna, a dhéanann an úsáid éifeachtach.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
11 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 11 words and review them later.
Focail: Nathanna réamhfhoclacha agus brí mheafarach
11 wordsLast updated November 5, 2026