C2 · ProficientLesson 1 of 3

Seanlitriú agus foirmeacha nua-aimseartha: léamh comparáideach

Léamh comparáideach ar sheanlitriú agus ar litriú comhaimseartha: aithint focal, caomhnú tuisil agus idirdhealú idir athrú litrithe agus athrú gramadaí.

By the flumi team About 9 min read 33 vocabulary wordsGrammar learning path: Litriú agus gramadach sa léamh liteartha

Is féidir le seanlitriú focal coitianta a cheilt ar léitheoir oilte. Sa léamh comparáideach, aithníonn tú an focal, scrúdaíonn tú a fhoirm ghramadaí agus cuireann tú an leagan comhaimseartha leis gan brí ná comhréir an bhuntéacs a athrú.

Seanlitriú, ní teanga eile

Is é atá faoi chaibidil anseo ná litriú níos sine na Nua-Ghaeilge, go háirithe na foirmeacha a fheictear i gcló roimh leasuithe litrithe an fichiú haois. Is pointí tagartha iad Litriú na Gaeilge: Lámhleabhar Caighdeánach (1947) maidir leis an litriú agus an Caighdeán Oifigiúil (1958) maidir le caighdeánú na gramadaí agus an litrithe. Cabhraíonn na dátaí sin leat téacs a shuíomh ó thaobh ama de, ach ní cruthúnas ar dháta a chumtha é a litriú: d’fhéadfadh eagrán níos déanaí litriú an bhunleagain a chaomhnú nó a nuachóiriú. Ní hionann seanlitriú agus Sean-Ghaeilge, ar tréimhse ar leith i stair na teanga í.

Ní córas aonfhoirmeach amháin a bhí sa seanlitriú. Bíonn difríochtaí idir tréimhsí, údair agus eagráin. Dá bhrí sin, is péirí comparáide iad na foirmeacha thíos, ní rialacha uathoibríocha lena bhféadfaí gach seantéacs a thiontú.

Is iad na príomhscileanna atá de dhíth ort:

  • an focal céanna a aithint faoi dhá litriú;
  • idirdhealú a dhéanamh idir litriú, cló agus gramadach;
  • tuiseal agus ról an fhocail a chaomhnú agus tú ag cur litriú comhaimseartha leis;
  • a aithint cathain nach leor an litriú amháin chun foirm a mhíniú.

Péirí a chabhraíonn leis an aithint

Léiríonn an tábla seo roinnt comhfhreagairtí coitianta. Tá foirmeacha ginidigh ann freisin: ní leor bunfhoirm an fhocail a aithint más foirm infhillte atá sa téacs.

Foirm sa seanlitriú Foirm chomhaimseartha Rud le tabhairt faoi deara
saoghal saol Ní choinnítear an grúpa litreacha gh sa litriú comhaimseartha seo.
saoghail saoil Caomhnaítear an fhoirm ghinidigh uatha; ní chuirtear saol ina háit.
sgéal scéal Tá sc in áit sg san fhocal seo.
sgéil scéil Coinnítear an difríocht idir scéal agus a ghinideach uatha scéil.
oidhche oíche Athraíonn líon na litreacha agus cuirtear síneadh fada leis.
biadh bia Ní choinnítear dh ag deireadh an fhocail seo.
leasughadh leasú Freagraíonn -ughadh do -ú san ainm briathartha seo; féach freisin ceartughadh → ceartú.
Gaedhilge Gaeilge Aithnítear an fhoirm iomlán; féadfaidh sí a bheith ina ginideach, mar atá in ainm na Gaedhilge → ainm na Gaeilge.

Ní riail ghinearálta é gh nó dh a scriosadh. Tá na litreacha sin riachtanach i mórán focal comhaimseartha, mar shampla aghaidh agus deireadh. Aithin an focal iomlán sula molann tú leagan nua.

An tabharthach iolra: cás teorann

I dtéacsanna níos sine, tagann foirmeacha tabharthacha iolra ar -aibh i ndiaidh réamhfhocal, mar shampla ó na fearaibh agus ag na mnáibh. Sa ghnáthúsáid chaighdeánach chomhaimseartha, is iad ó na fir agus ag na mná na leaganacha comhfhreagracha. Is athrú ar an infhilleadh é sin, áfach, ní athrú litrithe amháin. Má tá litriú amháin á nuachóiriú agat, coinnigh fearaibh agus mnáibh agus mínigh a bhfeidhm; ná bain -aibh go huathoibríoch. Cosúil le do bhí in Alt 5, éilíonn na foirmeacha seo cinneadh faoin ngramadach atá le caomhnú.

Ní thugann litriú níos sine treoir iomlán don fhuaimniú ach oiread. Ní ceart glacadh leis gur fuaimníodh gach litir ar leith, ná gurb ionann litriú comhaimseartha amháin agus fuaimniú aonair sna canúintí uile.

An cló agus an séimhiú

I gcló Gaelach, is minic a léirítear séimhiú le ponc séimhithe os cionn an chonsain. Sa ghnáthchló comhaimseartha, úsáidtear h ina dhiaidh de ghnáth.

Le ponc séimhithe Le h An gaol eatarthu
ḃ bh Dhá léiriú scríofa ar an séimhiú céanna
ċ ch Dhá léiriú scríofa ar an séimhiú céanna
ṁ mh Dhá léiriú scríofa ar an séimhiú céanna
ṡ sh Dhá léiriú scríofa ar an séimhiú céanna

Mar shampla, is féidir mo ṁála a thras-scríobh mar mo mhála. Níor athraíodh an riail ghramadaí: is é mo is cúis leis an séimhiú sa dá leagan.

Ní hionann cló Gaelach agus seanlitriú. Is féidir seanlitriú a chur i gcló Rómhánach, agus ní gá litriú an téacs a athrú chun a chló a athrú. I macasamhail dhigiteach, seiceáil an íomhá bhunaidh má tá amhras ort faoi phonc nó faoi litir.

Quick check

Try one question now.

1
Cuir litriú comhaimseartha ar saoghal: Níor thuig an páiste an mór fós.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Léigh an fhoirm ina comhthéacs

Tosaigh leis an abairt nó leis an bhfrása, seachas leis an bhfocal scoite. Cabhraíonn an chomhréir leat a chinneadh cén fhoirm chomhaimseartha a fhreagraíonn don tseanfhoirm.

Is samplaí teagaisc iad seo, ní sleachta as foinsí stairiúla.

Seanlitriú: Bhí an sgéal fada.

Litriú comhaimseartha: Bhí an scéal fada.

Tá an t-ainmfhocal san ainmneach uatha sa dá leagan.

Seanlitriú: Bhí deireadh an sgéil brónach.

Litriú comhaimseartha: Bhí deireadh an scéil brónach.

Tá sgéil → scéil sa ghinideach uatha. D’athródh scéal anseo an fhoirm ghramadaí; ní nuachóiriú litrithe amháin a bheadh ann.

Seanlitriú: Bhí an oidhche fuar.

Litriú comhaimseartha: Bhí an oíche fuar.

Athraíonn litriú an ainmfhocail, ach fanann struchtúr agus brí na habairte mar a bhí.

Is féidir an modh céanna a úsáid le an saoghal → an saol agus deireadh an tsaoghail → deireadh an tsaoil. Sa dara péire, coinnítear an ginideach agus an t a thagann roimh s i ndiaidh an ailt sa chomhthéacs sin.

Sliocht leanúnach: litriú agus léirmhíniú

Léigh an seanleagan ar dtús agus aimsigh na foirmeacha ginidigh sula bhféachann tú ar an leagan comhaimseartha. Sliocht cumtha don cheacht atá anseo, ní sliocht stairiúil.

Seanlitriú Litriú comhaimseartha
Nuair a léigh mé an sgéal an oidhche sin, ba léir dom nach ar leasughadh an tsaoghail a bhí an t-údar ag trácht, ach ar an gcaoi a gcuireann an duine dallamullóg air féin. Cé gur mhaígh an reacaire go raibh deireadh an sgéil socair aige ón tús, thug a chuid focal féin cúis amhrais dúinn. Níorbh ionann, mar sin, an saoghal a shamhlaigh sé agus an saoghal a nochtadh dúinn de réir a chéile. Nuair a léigh mé an scéal an oíche sin, ba léir dom nach ar leasú an tsaoil a bhí an t-údar ag trácht, ach ar an gcaoi a gcuireann an duine dallamullóg air féin. Cé gur mhaígh an reacaire go raibh deireadh an scéil socair aige ón tús, thug a chuid focal féin cúis amhrais dúinn. Níorbh ionann, mar sin, an saol a shamhlaigh sé agus an saol a nochtadh dúinn de réir a chéile.

Tá an sgéal → an scéal ina chuspóir ag léigh, ach tá an sgéil → an scéil sa ghinideach i ndiaidh deireadh. Ar an gcaoi chéanna, caomhnaítear an ginideach in leasughadh an tsaoghail → leasú an tsaoil, cé go n-athraítear litriú an dá fhocal. Fanann an chodarsnacht idir maíomh an reacaire agus an t-amhras a chothaíonn a chuid focal slán: ní thugann nuachóiriú litrithe cead don eagarthóir an débhríocht sin a réiteach.

Litriú a athrú nó an téacs a athscríobh?

Tá teorainn thábhachtach idir focal a chur sa litriú comhaimseartha agus seanstruchtúr a athscríobh. Má athraíonn tú foirm bhriathartha, ord focal nó rogha foclóra, d’fhéadfá dul thar nuachóiriú litrithe.

An rud a dhéantar An cineál athraithe
ṁ → mh Athrú ar léiriú an tséimhithe sa chló
sgéal → scéal Athrú litrithe
sgéil → scéil Athrú litrithe a chaomhnaíonn an ginideach
do bhí → bhí An mhír do a fhágáil ar lár; ní athrú litrithe amháin é

Ní botún litrithe é do bhí. Is féidir leis an mír réamhbhriathartha do a bheith le fáil i dtéacsanna níos sine agus in úsáid chanúnach, go háirithe sa Mhumhain. Ní gá an córas sin a athrú chun an focal bhí a léamh.

Coinnigh dhá chéim ar leith: aithint an fhocail ar dtús, agus léirmhíniú na gramadaí ina dhiaidh sin. Má tá foirm neamhghnách fós ann tar éis an litriú a aithint, ná déan í a “cheartú” gan a feidhm sa téacs a thuiscint.

Seicliosta don léamh comparáideach

  1. Aithin an cló: an ponc séimhithe nó cruth litreach is cúis leis an deacracht?
  2. Aithin an focal: an bhfuil comhfhreagairt aitheanta ann, amhail biadh → bia?
  3. Seiceáil an fhoirm: an ainmneach, ginideach nó foirm eile atá de dhíth sa chomhthéacs?
  4. Caomhnaigh an ghramadach: ná bain mír ná athraigh struchtúr faoi ainm an litrithe.
  5. Fág amhras le feiceáil: mura bhfuil an léamh cinnte, seiceáil an bunleagan agus foclóir stairiúil sula socraíonn tú air.

Is é an prionsabal lárnach ná an focal a aithint gan an téacs a athcheapadh. Cuidíonn an litriú comhaimseartha leis an tuiscint, ach is é comhthéacs an bhuntéacs a shocraíonn an bhrí agus an fheidhm ghramadaí.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Vocabulary in this lesson

33 words, ready to study.

Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.

Save any of these 33 words and review them later.

Focail: Seanlitriú agus foirmeacha nua-aimseartha: léamh comparáideach

33 words

Last updated November 5, 2026