C1 · AdvancedLesson 2 of 3

Attractio modi

Attractio modi explicatur: quando subordinata coniunctivum accipiat, quando indicativum retineat, et quomodo nexus sententiae interpretationem regat.

Quid sit attractio modi

Propositio subordinata, quae per se indicativum haberet, interdum coniunctivum accipit quia cum altera propositione coniunctiva vel cum infinitivo arte cohaeret. Hic usus attractio modi appellatur. Non sola verborum vicinitas, sed nexus sententiarum spectandus est: subordinata quasi pars eiusdem voluntatis, condicionis vel cogitationis comprehenditur.

His perspectis, poteris attractionem agnoscere, indicativum retentum interpretari atque coniunctivum attractum ab aliis coniunctivi usibus distinguere.

Quomodo subordinata comprehendatur

Finge amicum libros a te accepisse; tu curavisti ut eos redderet. Nunc amicum alloqueris:

Curavi ut libros quos a me accepisses redderes.

Propositio ut libros redderes exprimit id quod loquens curavit. Relativa quos a me accepisses libros designat atque in eandem sententiam coniunctivam includitur. Acceptio librorum non ideo dubia fit: coniunctivus hic nexum cum propositione superiore ostendit.

Gradus constructionis sic discernuntur:

Pars sententiae Munus Ratio modi
Curavi Propositio principalis Indicativus rem gestam enuntiat.
ut libros redderes Propositio pendens a curavi Coniunctivus ad constructionem curare ut pertinet.
quos a me accepisses Relativa intra propositionem superiorem Coniunctivus attractione explicari potest.

Attractio igitur modum subordinatae, non genus totius sententiae mutat. Relativa manet relativa; non continuo finalis aut consecutiva fit.

Aliae constructiones

Attractio non ad relativas intra constructionem curare ut restringitur.

Vereor ne, dum minuere velim laborem, augeam.

In hoc loco Ciceronis (De legibus 1.12), augeam ex constructione verbi timendi pendet. Propositio temporalis dum minuere velim laborem in rem metutam includitur: velim attractione explicari potest. Si dum simpliciter tempus quo aliquid fit indicaret, indicativus volo per se conveniret.

Subordinata etiam cum infinitivo arte coniungi potest. Cicero scribit: in illa populari oratione qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti (Orator 151). Verba mos est Athenis laudari in contione eos intra relativam a qua inductam posita sunt; qua ad oratione refertur. Hic qui sint in proeliis interfecti eos designat qui laudantur; haec relativa in constructionem infinitivi laudari includitur. Huius loci interpretationem in parte 4 expendemus.

Cur indicativus retineri possit

Attractio non est lex qua omnis subordinata prope coniunctivum posita necessario mutetur. Indicativus retinetur, cum scriptor rem suo nomine affirmat vel explicationem minus arte cum propositione superiore coniungit.

Curavi ut libros quos a me acceperas redderes.

Forma acceperas acceptionem librorum ut rem ab ipso narratore affirmatam exhibet.

Curavi ut libros quos a me accepisses redderes.

Forma accepisses relativam artius propositioni ut libros redderes adiungit.

Utraque sententia recta est. Eadem res gesta diversis modis in narratione disponitur; discrimen non necessario est inter rem veram et rem incertam. Contextus et consilium scribentis plus valent quam sola forma verbalis.

Discipulos hortor ut solem, qui maior est quam terra, diligenter observent.

In hoc exemplo composito, relativa qui maior est quam terra rem generaliter veram, a loquente suo nomine affirmatam, addit. Non pars hortationis est, sed explicatio ipsius loquentis; hac interpretatione indicativus est exspectandus est, quamvis observent coniunctivum habeat.

Noli indicativum corrigere tantum quia in propositione superiore coniunctivum vides. Neque coniunctivus attractus per se dubitationem significat neque indicativus retentus vitium est.

Quick check

Try one question now.

1
Effeci ut pecuniam quam invenisses restitueres. Si invenisses attractione explicatur, relativa in comprehenditur.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Quid ab attractione distinguendum sit

Antequam coniunctivum attractioni tribuas, quaere num subordinata iam sua natura coniunctivum postulet.

  • Finalis: Curavi ut servum mitteres qui libros peteret. Forma peteret consilium mittendi exprimit; attractio ad modum explicandum non est necessaria.
  • Interrogatio obliqua: Curavi ut scires ubi libri essent. Forma essent ad interrogationem obliquam pertinet, non ex sola vicinitate formae scires nascitur.
  • Relativa attracta: Curavi ut libros quos a me accepisses redderes. In contextu librorum iam datorum, relativa libros designat; nullum petendi aut reddendi propositum ipsa exprimit.

Etiam subordinatae quae in orationem obliquam includuntur saepe coniunctivum habent. Quamquam hae constructiones cum attractione cognatae sunt, earum ratio ex relatione sermonis alieni quoque petenda est. Non omnis coniunctivus pendens uno nomine sufficienter explicatur.

Locus Ciceronis interpretandus

In loco supra citato (Orator 151), Cicero de concursu vocalium disserit atque orationem Platonis funebrem commemorat, in qua talis concursus creber est. Agitur de laudatione publica eorum qui in proeliis ceciderunt: verba in illa populari oratione ad hoc genus dicendi pertinent, relativa autem qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti morem Atheniensium explicat.

Quaere cur Cicero qui sint in proeliis interfecti, non qui sunt in proeliis interfecti, scripserit. Num relativa finem laudandi exprimit? Num verba aliena referuntur? An relativa in descriptionem moris includitur?

Attractio apta explicatio est: relativa eos definit quibus laus ex more tribuitur et cum infinitivo laudari arte cohaeret. Constructio infinitivi ipsa intra relativam a qua inductam posita est; indicativus est in mos est ostendit non omnes propositiones huius nexus coniunctivum accipere. Relativa qui sint in proeliis interfecti finalis non est: mors in proelio non est finis laudationis. Neque infinitivus laudari hic per se orationem obliquam efficit; a locutione mos est pendet. Cicero hoc loco morem laudandi describit, non verba Platonis oratione obliqua refert.

Potest etiam vis generalis relativae considerari: non singuli homines nominantur, sed genus eorum qui tali morte occubuerunt describitur. Haec interpretatio cum attractione comparanda est, neque tamen sola mentio generis coniunctivum necessario postulat. Indicativus sunt mortem illorum distinctius ut rem a scriptore affirmatam exhiberet; coniunctivus sint eam in descriptionem consuetudinis includit. Ex neutro modo sequeretur Ciceronem de morte dubitare.

Praeter duos locos Ciceronis nominatim citatos (De legibus 1.12 et Orator 151), exempla huius paginae ad doctrinam illustrandam composita sunt. In loco auctoris, praesertim sine contextu ampliore, interdum plures rationes coniunctivi defendi possunt.

Quomodo locum examines

  1. Separa propositiones. Vide ex qua propositione subordinata proxime pendeat.
  2. Quaere propriam modi causam. Finis, interrogatio obliqua aliave constructio coniunctivum iam explicare potest.
  3. Examina nexum sententiae. Si subordinata alioqui indicativum admitteret, sed in sententiam coniunctivam vel in constructionem infinitivi comprehenditur, attractionem considera.
  4. Distingue modum a tempore. In exemplo acceperas / accepisses, utraque forma rem redditione priorem significat; attractio non tollit rationem temporum.
  5. Serva interpretationes legitimas. Si contextus non sufficit, ne unam explicationem pro certa imponas.

Attractio modi est coniunctivi usus ex nexu sententiarum, non mutatio mechanica. Indicativus rem distinctius affirmare potest; coniunctivus subordinatam artius in cogitationem superiorem includere potest.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026