Propositiones subordinatae in oratione obliqua
Disce cur subordinatae in oratione obliqua coniunctivum accipiant, quando indicativus maneat, et quomodo tempora et personae ad loquentem referantur.
Cuius sententia refertur?
In oratione obliqua non solum propositio principalis, sed etiam subordinatae ad verba vel cogitationem alterius pertinere possunt. Discrimen praecipuum est hoc: utrum subordinata partem sermonis relati contineat, an narrator aliquid suo nomine addat. Ex hoc discrimine saepe pendet electio modi; tempora autem et personae ad novam narrationis rationem accommodantur.
In exemplis longitudines vocalium tantum in formis verborum quae tractantur et litteris crassioribus distinguuntur notantur.
Marcus dicit: «Epistulam quam accēpī servo».
Marcus dicit se epistulam quam accēperit servare.
Relativa in utroque exemplo ad Marci verba pertinet. In oratione obliqua indicativus accēpī in coniunctivum accēperit mutatur.
Coniunctivus intra sermonem relatum
Subordinatae quae tamquam pars orationis obliquae referuntur plerumque coniunctivum habent, etiam ubi in oratione recta indicativus adhibetur. Hoc in relativis, temporalibus et causalibus videre potes.
| Genus | Oratio recta | Oratio obliqua post dicit |
|---|---|---|
| Relativa | Epistulam quam accēpī servo. | Dicit se epistulam quam accēperit servare. |
| Temporalis | Ubi epistulam accēpī, discessi. | Dicit se, ubi epistulam accēpisset, discessisse. |
| Causalis | Maneo, quia aeger sum. | Dicit se manere, quia aeger sit. |
Coniunctivus hic non per se dubitationem significat. Indicat subordinatam intra sermonem relatum accipiendam esse. Qui verba refert neque necessario affirmat neque necessario negat rem ita se habere.
Subordinata quae iam in oratione recta coniunctivum postulat eum in obliqua retinet; tempus tamen mutari potest. Marcus mihi dixit: «Venio, ut te adiuvem». → Marcus mihi dixit se venire, ut me adiuvāret.
Quando indicativus manet
Indicativus adhiberi potest si narrator rem suo nomine affirmat, non tantum ut partem verborum alienorum refert. Subordinata tum, quamvis inter verba orationis obliquae posita sit, quasi extra sermonem relatum stat.
Tu mihi librum dedisti. Ego nunc Marci verba narro et simul librum illa donatione definio:
Marcus dixit se librum quem tu mihi dedistī legisse.
Relativa quem tu mihi dedistī meam explicationem continet; eam non tamquam Marci verba refero.
Compara relativam quae ipsius Marci sententiae pars est:
Marcus dixit se librum quem accēpisset legisse.
Hic acceptio libri intra sermonem Marci refertur. Discrimen igitur non est simpliciter inter rem veram et falsam, sed inter narratoris affirmationem et sententiam relatam.
Ne omnem indicativum intra orationem obliquam pro mendo habeas. In exemplo Marcus dixit se librum quem tu mihi dedistī legisse, indicativus rem a narratore affirmatam exprimit. Non tamen ex solo indicativo colligas auctorem verba recta propius reddere: contextum et rationem narrandi considera, non solam verbi positionem.
Locus ex Caesare: sermo legati in narratione historica
«Si pacem populus Romanus cum Helvetiis faceret, in eam partem ituros atque ibi futuros Helvetios ubi eos Caesar constituisset atque esse voluisset» (Caesar, De bello Gallico 1.13).
Caesar hic Diviconis legati verba oratione obliqua refert. Ituros et futuros, omisso esse, futura infinitivi sunt; Helvetios subiectum eorum est. Condicionalis si … faceret et relativa loci ubi … constituisset atque esse voluisset ad ipsius legati sermonem pertinent, ideoque coniunctivum habent. Imperfectum faceret condicionem proponit, plusquamperfecta autem constituisset et voluisset consilium Caesaris ante migrationem perficiendum significant. Ita in narratione historica etiam res futurae temporibus consecutionis historicae exprimi possunt.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Tempora ad narrationem accommodata
In exemplis simplicibus subordinatae ad verbum quo sermo refertur tempora accommodant. Post dicit plerumque consecutio primaria, post dixit, quod rem praeteritam narrat, consecutio historica sequitur.
| Relatio temporum | Post dicit | Post dixit |
|---|---|---|
| Res simul cum re relata fit | Dicit se manere, quia aeger sit. | Dixit se manere, quia aeger esset. |
| Res antea facta est | Dicit se epistulam quam accēperit servare. | Dixit se epistulam quam accēpisset servare. |
In secundo ordine tabulae epistula prius accipitur, deinde servatur. Accēperit hic perfectum coniunctivi est, non futurum exactum indicativi: forma sine contextu ambigua esse potest.
Non tamen omne tempus ex solo dicit aut dixit mechanice deducitur. In longiore sermone obliquo etiam tempus infinitivi et nexus sententiarum valent. Narrator praeterea interdum consecutionem primariam retinet, ut sermonem relatum propius repraesentet.
In exemplo temporali § 2, dicit se, ubi epistulam accēpisset, discessisse, infinitivus perfecti discessisse rem praeteritam narrat. Subordinata ad hanc discessionem refertur atque consecutionem historicam sequitur, quamquam verbum dicit praesens est. Epistula ante discessionem accepta est; hanc anterioritatem plusquamperfectum accēpisset exprimit. Cum autem servare rem praesentem exprimat, ut in tabula supra, perfectum accēperit anterioritatem secundum consecutionem primariam indicat.
Personae et relatio pronominum
Cum verba recta in obliqua refers, considera quis loquatur, cui loquatur, de quo loquatur. Prima et secunda persona non semper eaedem manent.
Marcus mihi dixit: «Librum quem mihi dedistī servo».
Marcus mihi dixit se librum quem sibi dedissem servare.
In verbis rectis mihi Marcum significat, dedistī autem me, cui Marcus loquitur. In narratione sibi Marcum significat, cuius verba referuntur, et dedissem primam personam habet, quia ego librum dedi.
Reflexiva quoque ad eum cuius verba vel cogitatio referuntur pertinere possunt, etiam intra subordinatam. Sed se et suus non quemlibet hominem antea nominatum significant. Si plures personae adsunt, antecedens ex sensu et contextu diligenter agnosce; ubi opus est, nomen repete, ne ambiguitas oriatur.
Quid ante scribendum examines
- Fines sermonis relati constitue: quae verba alienam sententiam continent, quae narrator addit?
- Modum elige: subordinata intra sermonem relatum plerumque coniunctivum habet; propria narratoris affirmatio indicativum admittere potest.
- Tempora compara: quid simul fit, quid antea factum est? Quae consecutio narrationi convenit?
- Personas recognosce: ad quem singula pronomina et singulae verbi personae referuntur?
Coniunctivus sermonem relatum saepe distinguit; indicativus narratoris vocem servare potest. Neque modus solus veritatem rei iudicat, neque mutatio in orationem obliquam est mera substitutio formarum.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 5, 2026