Quod, quia, quoniam in Latinitate postclassica
Usus coniunctionum quod, quia, quoniam in prosa postclassica: causae, enuntiata completiva, modi verborum atque discrimina aetatum et generum dicendi.
In Latinitate postclassica quod, quia, quoniam non tantum causas introducunt: latius etiam adhibentur ut sententiae dictae, cognitae vel creditae materiam exprimant. Ad hos usus discernendos spectanda sunt verbum regens, contextus, aetas atque genus scripti; sola coniunctio aut solus modus verbi non sufficit.
A causa ad materiam enuntiati
Primum distingue cur aliquid fiat et quid dicatur aut cognoscatur. Enuntiatum causale rationem rei reddit; enuntiatum completivum materiam verbi regentis explicat.
Exempla huius paginae ad doctrinam illustrandam composita sunt, non ex auctoribus desumpta.
- Discessit, quia hostes appropinquabant. — Cur discessit? Quia periculum imminebat.
- Nuntiavit quod hostes appropinquabant. — Quid nuntiavit? Hostes appropinquare. Hic quod completivum est, secundum usum postclassicum.
In secundo exemplo enuntiatum non causam nuntiandi, sed ipsum nuntium exprimit. Ne tamen ex verbo nuntiare solo interpretationem deducas: etiam nuntiandi causa addi potest, si materia nuntii aliunde constat.
Quid ex usu classico continuetur
Usus postclassici non omnes subito exorti sunt. Iam in prosa classica quod rem factam explicare potest, praesertim cum de ea iudicatur aut affectus significatur. Contra, post verba dicendi et sentiendi accusativus cum infinitivo est constructio classica usitatissima.
| Constructio | Exemplum | Quid observandum sit |
|---|---|---|
| Causa | Manet, quia amicum exspectat. | Causa manendi redditur. |
| Res affectum movens | Gaudeo quod advenisti. | Adventus est et res de qua gaudetur et causa gaudii. |
| Materia nuntii, more classico | Nuntiat amicum advenisse. | Accusativus cum infinitivo materiam exprimit. |
| Materia nuntii, usu postclassico latius recepto | Nuntiat quod amicus advenit. | Enuntiatum verbo finito praeditum idem munus completivum sustinet. |
In gaudeo quod advenisti fines inter rem expositam et causam affectus non sunt prorsus separati. Non igitur omne quod post verbum affectus positum pro innovatione postclassica habendum est.
Latinitas postclassica multas aetates et formas sermonis complectitur. Incrementum constructionum completivarum non significat accusativum cum infinitivo ubique evanuisse: constructiones diu coexistunt, etiam apud eundem scriptorem.
Tres coniunctiones, non una distributio
Usus causalis trium coniunctionum permanet. Quod et quia causam exprimere possunt; quoniam saepe rationem tamquam iam notam vel concessam praemittit. Haec tamen inclinatio est, non lex qua omnes loci explicentur.
In usu completivo distributio minus aequabilis est:
- Quod post verba dicendi, sciendi, credendi aliaque latius patet quam in norma prosae classicae.
- Quia quoque materiam dicti vel cognitionis introducit, conspicue in multis scriptis Christianis et posterioribus.
- Quoniam completivum invenitur praesertim in traditione biblica et sermone ea imbuto; non est ubique liberum substitutum coniunctionum quod et quia.
Scio quia verum dicis.
In usu completivo, qui in Latinitate Christiana occurrit, sensus est: Scio te verum dicere. Non necesse est intellegere: Aliquid scio propterea quod verum dicis.
Credimus quoniam Deus iustus est.
Hoc exemplum usum completivum traditioni biblicae proprium illustrat: materia fidei exprimitur, non causa credendi.
In versionibus biblicis Graecum ὅτι, quod et causale et completivum esse potest, ad hos usus aestimandos pertinet. Non tamen omnis constructio Latina huius generis ex Graeco orta est: antecedentia Latina, consuetudo interpretum et imitatio sermonis biblici distinguenda sunt.
Quick check
Try one question now.
Custos rogatus cur portam clauserit respondet: Portam clausi, quia latrones aderant. Enuntiatum quia latrones aderant exprimit
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Indicativus et coniunctivus
Coniunctio completiva neque indicativum neque coniunctivum per se necessario postulat. In textibus postclassicis uterque modus occurrit; ratio electionis ex consuetudine auctoris et contextu petenda est.
Indicativus rem directe enuntiare potest etiam intra materiam sermonis alieni. Coniunctivus autem obliquitatem sermonis, attractionem modalem vel certam scribendi consuetudinem referre potest. Ne igitur indicativum semper pro assensu scriptoris, coniunctivum semper pro dubitatione accipias.
- Dicit quod amicus adest.
- Dicit quod amicus adsit.
Utraque forma in usu completivo postclassico locum habere potest. Ex solo discrimine adest / adsit nondum constat utrum scriptor rem probet an dubitet.
In enuntiatis causalibus manet utilis distinctio inter causam ab ipso scriptore propositam et causam alterius iudicio tributam, quae coniunctivo exprimi potest. Sed hanc distinctionem ne sine examine ad omnia enuntiata completiva transferas.
Quia + indicativus non semper causam significat; quod + coniunctivus non semper materiam dicti significat. Munus enuntiati et modus verbi separatim examinanda sunt.
Ambiguitas et ratio interpretandi
Inter causam et materiam dicti interdum vera ambiguitas est. Interpunctio editoris lectorem adiuvat, sed ipsa testimonium certum de constructione antiqua non praebet.
Dixit quia timebat.
Si quia completivum est, sensus esse potest: Dixit se timere. Si causale est, sensus est: Id dixit propterea quod timebat. In hac altera interpretatione id quod dixit e contextu repetendum est.
Ad locum interpretandum hoc ordine procede:
- Quaere utrum materia dicti iam expressa sit an adhuc requiratur.
- Examina quid enuntiatum coniunctione introductum praebeat: rem dictam, causam dicendi an causam rei narratae.
- Confer locos eiusdem scriptoris, praesertim post idem verbum regens.
- Respice aetatem, genus scripti et, si versio est, textum unde conversum est.
- Si utraque interpretatio contextui convenit, ambiguitatem agnosce potius quam certitudinem fingas.
Cum constructionem completivam in accusativum cum infinitivo resolvis, personas et tempora ad sensum restitue. Subiectum verbi finiti non semper idem est atque subiectum verbi dicendi; tempus quoque non ex sola terminatione mechanice convertitur.
Quid memoria tenendum sit
- Causale: enuntiatum rationem rei aut actus dicendi reddit.
- Completivum: enuntiatum materiam dicti, cognitionis vel fidei exprimit.
- Historia: usus classici continuantur, dum constructiones verbo finito praeditae latius propagantur.
- Distributio: quod, quia et quoniam non apud omnes auctores eadem frequentia aut libertate adhibentur.
- Modus: indicativus et coniunctivus indicia praebent, non interpretationem soli definiunt.
Si prosam classicam imitaris, post verba dicendi et sentiendi accusativum cum infinitivo plerumque elige. Si textum postclassicum legis, constructionem completivam ne pro mendo habeas eo solo quod a norma classica usitatiore recedit.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
3 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 3 words and review them later.
Vocabula: Quod, quia, quoniam in Latinitate postclassica
3 wordsLast updated November 5, 2026