Controle en onderwerpsinterpretatie bij infinitieven.

1.Wie voert de infinitiefhandeling uit?

Een infinitief heeft meestal geen eigen uitgedrukt onderwerp. Toch begrijpen taalgebruikers wie te vertrekken, te bellen of te reageren uitvoert. Die persoon of zaak noemen we het geïmpliceerde of verzwegen onderwerp van de infinitief.

Die interpretatie komt niet uitsluitend door woordvolgorde tot stand. Het hogere werkwoord, de grammaticale functie van andere zinsdelen, de betekenis en de context werken samen. Daarom is “kies altijd het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord” geen betrouwbare regel.

Wanneer het onderwerp of een voorwerp van de hogere zin deze interpretatie bepaalt, spreken we van controle. Het bepalende zinsdeel heet dan de controleur.

2.Subjectcontrole: het onderwerp stuurt de interpretatie

Bij subjectcontrole is het onderwerp van de hoofdzin of hogere bijzin ook het geïmpliceerde onderwerp van de infinitief. Dit patroon komt voor bij onder meer proberen, weigeren, beloven, besluiten, hopen en van plan zijn.

Zin	Uitgedrukt onderwerp	Verzwegen onderwerp van de infinitief
Noor probeert het slot te openen.	Noor	Noor opent het slot.
De getuige weigert een naam te noemen.	de getuige	De getuige noemt geen naam.
Imran beloofde op tijd te komen.	Imran	Imran komt op tijd.
De onderzoekers besloten langer door te werken.	de onderzoekers	De onderzoekers werken door.

Een meewerkend voorwerp verandert die relatie niet vanzelf:

• Imran beloofde zijn collega op tijd te komen. — Imran komt.
• De directeur beloofde ons de cijfers te controleren. — de directeur controleert.

De persoon die de belofte ontvangt, hoeft de beloofde handeling dus niet uit te voeren.

3.Objectcontrole: een voorwerp wordt uitvoerder

Andere werkwoorden richten de infinitiefhandeling op een persoon die als voorwerp in de hogere zin staat. Dit heet objectcontrole. Veelvoorkomende werkwoorden zijn vragen, verzoeken, adviseren, dwingen, toestaan en verbieden.

Hogere zin	Infinitiefinterpretatie
De arts adviseerde Mara meer te rusten.	Mara rust.
De voorzitter verzocht de aanwezigen hun telefoon uit te zetten.	De aanwezigen zetten hun telefoon uit.
De omstandigheden dwongen ons snel te handelen.	Wij handelen snel.
De beheerder stond de bezoekers toe foto's te maken.	De bezoekers maken foto's.

In een passieve zin kan de gecontroleerde persoon onderwerp worden, terwijl de interpretatie behouden blijft:

• De voorzitter verzocht de aanwezigen te wachten.
• De aanwezigen werden verzocht te wachten.

In beide zinnen zijn de aanwezigen degenen die wachten. De passieve formulering verbergt alleen wie het verzoek deed.

4.Zonder te: waarneming, laten en leren

Ook infinitieven zonder te hebben een geïmpliceerd onderwerp. Bij waarnemingswerkwoorden is het lijdend voorwerp vaak degene die de infinitiefhandeling uitvoert:

• We zagen Mila de zaal verlaten. — Mila vertrok.
• Ik hoorde de buren buiten praten. — de buren praatten.
• De onderzoeker voelde de tafel licht trillen. — de tafel trilde.

Bij laten en doen is het voorwerp doorgaans de uitvoerder of ervaarder van de veroorzaakte gebeurtenis:

• De docent liet de cursisten de tekst herschrijven.
• Het felle licht deed mij met mijn ogen knipperen.

Maar betekenis blijft belangrijk. In Wij lieten een nieuw dak plaatsen is een nieuw dak niet degene die plaatst; een niet-genoemde uitvoerder plaatst het dak. Het lijdend voorwerp ondergaat hier de handeling.

Bij leren wisselt de interpretatie met de betekenis:

• De trainer leerde de kinderen zwemmen. — de kinderen leren de vaardigheid; zij zwemmen.
• De kinderen leerden zwemmen. — het onderwerp van leerden zwemt.

Deze gevallen tonen waarom een analyse altijd zowel grammaticale bouw als werkwoordbetekenis nodig heeft.

5.Lijken en schijnen: wel hetzelfde onderwerp, geen controle

In Ravi probeert het probleem op te lossen kiest Ravi doelgericht voor een poging. Bij lijken, schijnen en blijken is de relatie anders:

• Ravi lijkt het probleem te begrijpen.
• Ravi schijnt het probleem te begrijpen.
• Ravi blijkt het probleem te begrijpen.

Ravi is grammaticaal onderwerp van het vervoegde werkwoord en wordt geïnterpreteerd als degene die begrijpt. Toch “controleert” Ravi de infinitief niet vanuit een wens, besluit of opdracht. Lijken, schijnen en blijken geven een beoordeling van de hele bewering Ravi begrijpt het probleem.

Dat zie je duidelijk bij niet-handelende en onpersoonlijke onderwerpen:

• De oplossing lijkt uitvoerbaar te zijn.
• Er schijnt een technisch probleem te zijn.
• Het blijkt opnieuw te regenen.

In taalkundige analyses wordt de eerste relatie vaak raising genoemd: het inhoudelijke onderwerp hoort semantisch vooral bij de infinitief, maar verschijnt grammaticaal bij het hogere werkwoord.

6.Waar echte dubbelzinnigheid ontstaat

Soms ondersteunt de zinsbouw meer dan één interpretatie. Dat gebeurt vooral wanneer een naamwoordgroep zowel aanvulling van het hogere werkwoord als voorwerp van de infinitief kan zijn.

Bij werkwoorden als voorstellen en afspreken kan zelfs de uitvoerder contextafhankelijk zijn:

• Lena stelde Amir voor thuis te werken. — Lena, Amir of beiden kunnen bedoeld zijn.
• Joost sprak met Aylin af bij de ingang te wachten. — de afspraak kan voor Joost, Aylin of beiden gelden.

Maak de bedoelde lezing expliciet wanneer die er communicatief toe doet:

• Lena stelde voor dat zij zelf thuis zou werken.
• Lena stelde Amir voor dat hij thuis zou werken.
• Joost en Aylin spraken af allebei bij de ingang te wachten.
• Joost sprak met Aylin af dat hij bij de ingang zou wachten.

7.Algemene en contextuele uitvoerders

Niet iedere infinitief heeft één concreet zinsdeel als controleur. In algemene uitspraken kan het verzwegen onderwerp ongeveer men, je of iedereen in die situatie betekenen:

• Het is verstandig regelmatig een reservekopie te maken.
• Zonder toestemming fotograferen is verboden.
• Om toegang te krijgen, moet je je vooraf registreren.

Bij de laatste zin ligt je als uitvoerder van zowel toegang krijgen als registreren voor de hand. Ontbreekt zo'n logische overeenkomst, dan ontstaat een onbedoeld zwevende bepaling:

Een passieve hoofdzin is niet altijd verkeerd met een beknopte doelzin. Als de context een algemene menselijke uitvoerder gemakkelijk aanvult, kan de zin aanvaardbaar zijn. Kies in formele teksten toch voor een uitgedrukt onderwerp wanneer verschillende uitvoerders mogelijk zijn.

8.Onderwerpsinterpretatie stap voor stap

Gebruik deze werkwijze bij productie en revisie:

1. Zoek de infinitief en formuleer de bijbehorende handeling als een eenvoudige zin.
2. Bepaal welk hoger werkwoord of welke constructie de infinitief introduceert.
3. Controleer of dat werkwoord gewoonlijk naar het onderwerp verwijst, zoals proberen en beloven.
4. Controleer of het een voorwerp als uitvoerder selecteert, zoals vragen en dwingen.
5. Behandel lijken, schijnen en blijken als een beoordeling van de hele situatie, niet als een bewuste handeling van het onderwerp.
6. Zoek bij laten, waarnemingswerkwoorden en passieve constructies naar de feitelijke uitvoerder of ervaarder.
7. Test of context twee rollen openlaat en schrijf de zin zo nodig uit met dat en een uitgedrukt onderwerp.

De juiste interpretatie komt uiteindelijk niet van één universele regel. Ze ontstaat uit de selectie-eigenschappen van het hogere werkwoord, de syntactische functies en wat in de context inhoudelijk mogelijk is.