De plaats van niet bij werkwoorden en bepalingen.

1.Eerst bepalen wat je ontkent

Met niet kun je een hele handeling ontkennen, maar ook één eigenschap of bepaling. De plaats van niet laat vaak zien welk deel van de zin je ontkent.

Wat ontken je?	Voorbeeld	Betekenis
de hele handeling	Ik werk morgen niet.	Morgen werk ik niet.
een eigenschap	De soep is niet warm.	De soep is koud of niet warm genoeg.
een manier	Hij rijdt niet voorzichtig.	Zijn manier van rijden is anders.
een plaats	We vergaderen niet in Utrecht.	De vergadering is ergens anders.

2.De hele handeling ontkennen

Als je de handeling als geheel ontkent, staat niet meestal vrij laat in het middenstuk. Een bepaald voorwerp met de, het, deze, die of een bezittelijk voornaamwoord staat gewoonlijk vóór niet.

• Ik lees het rapport niet.
• We hebben die brief niet ontvangen.
• Zij kent mijn buurman niet.
• De winkel bezorgt de bestelling vandaag niet.
• Ik heb hem gisteren op kantoor niet gezien.

Bij twee werkwoorden staat niet vóór het werkwoord of de werkwoorden aan het einde.

3.Niet staat vóór een ontkende bepaling

Wil je vooral een eigenschap, manier, plaats of tijd ontkennen? Zet niet dan direct vóór dat zinsdeel. Vaak volgt er een tegenstelling met maar.

Soort informatie	Voorbeeld
eigenschap	Het lokaal is niet groot.
manier	De chauffeur reed niet langzaam.
plaats of richting	Wij gaan niet naar Rotterdam.
tijd	Zij werkt niet op maandag, maar op dinsdag.
persoon met een voorzetsel	Ik sprak niet met de directeur, maar met zijn assistent.

De tegenstelling hoeft niet altijd genoemd te worden. Wij gaan niet naar Rotterdam blijft correct als de andere bestemming nog onbekend is.

4.De positie kan de betekenis veranderen

Vergelijk de plaats van niet in deze zinnen:

In gesproken taal hoor je het verschil ook aan de klemtoon. In geschreven taal maken de positie van niet en een toevoeging met maar de bedoelde tegenstelling duidelijk.

5.Niet bij scheidbare en andere werkwoorden

Ook bij een scheidbaar werkwoord staat niet vóór het afgescheiden deel aan het einde.

• Hij belt mij vanavond niet op.
• Wij vullen het formulier niet in.
• De trein komt vandaag niet aan.

Met een voltooid deelwoord, een infinitief of meerdere werkwoorden blijft hetzelfde patroon zichtbaar.

Werkwoordsvorm	Voorbeeld
voltooid deelwoord	Zij heeft de afspraak niet vergeten.
infinitief met te	Hij probeert de fout niet te herhalen.
modaal werkwoord	Hij mag de deur niet openen.

In elk voorbeeld staat niet vóór het werkwoordelijke deel aan het einde. Andere zinsdelen, zoals de afspraak en de fout, staan ervoor.

6.Niet in een bijzin en met er

In een bijzin staat niet vóór de werkwoordelijke eindgroep: Ik weet dat hij het rapport niet heeft gelezen. Ook zeg je: Omdat wij vanavond niet kunnen komen, bellen we morgen.

Bij er en een voornaamwoordelijk bijwoord staat niet erna: Ik denk er niet aan. / Wij hebben er niet over gesproken.

7.Niet of geen?

Gebruik meestal geen bij een onbepaald zelfstandig naamwoord. Gebruik niet bij een bepaald zelfstandig naamwoord, een werkwoord, een eigenschap of een bepaling.

Gebruik geen	Gebruik niet
Ik heb geen fiets.	Mijn fiets is niet nieuw.
Zij drinkt geen koffie.	Zij drinkt de koffie niet.
We hebben geen afspraak.	We vergeten de afspraak niet.

8.Praktische samenvatting

Kies de plaats van niet in drie stappen:

1. Bepaal of je de hele handeling of één zinsdeel ontkent.
2. Zet niet vóór de eigenschap of bepaling die je specifiek ontkent.
3. Ontken je de hele handeling, zet niet dan meestal laat in het middenstuk en vóór het laatste werkwoord.

Onthoud ook: een bepaald voorwerp staat meestal vóór niet, terwijl een onbepaald zelfstandig naamwoord vaak met geen wordt ontkend. Door niet te verplaatsen, kun je een ander deel van de boodschap benadrukken.