Als, wanneer en toen voor tijd.

1.Drie woorden om tijd uit te drukken

Met als, wanneer en toen kun je vertellen op welk moment iets gebeurt. Ze hebben niet altijd dezelfde betekenis.

Woord	Belangrijkste gebruik	Voorbeeld
toen	één concrete situatie of periode in het verleden	Toen de les afgelopen was, ging ik naar huis.
als	herhaling, een algemene situatie of de toekomst	Als het regent, neem ik de bus.
wanneer	een vraag over tijd of een expliciete tijdsbepaling	Ik weet niet wanneer de trein vertrekt.

Als deze woorden een bijzin inleiden, staat het werkwoordelijke deel aan het einde van die bijzin.

2.Toen voor een concrete tijd in het verleden

Gebruik toen als je terugkijkt op één concrete gebeurtenis of één afgesloten periode in het verleden.

• Toen de vergadering afgelopen was, fietste ik naar huis.
• Ik belde de huisarts toen de pijn erger werd.
• Toen ik in Utrecht woonde, ging ik elke dag met de fiets naar mijn werk.

De derde zin bevat een herhaalde handeling, maar toen verwijst naar één afgesloten periode: de tijd waarin de spreker in Utrecht woonde.

2.1Toen als bijwoord

Toen kan ook een bijwoord zijn, zonder dat er een bijzin volgt. Dan heeft de zin hoofdzinvolgorde met inversie als toen vooraan staat.

• Toen ging ik naar huis. — toen betekent hier: op dat moment.
• Ik was toen nog student.
• Toen de les afgelopen was, ging ik naar huis. — hier leidt toen wel een bijzin in; het werkwoordelijke deel van die bijzin staat achteraan.

3.Als voor herhaling en de toekomst

Gebruik als bij situaties die vaker gebeuren of altijd waar zijn. Je kunt als ook gebruiken voor een gebeurtenis in de toekomst.

Situatie	Voorbeeld
gewoonte	Als ik vroeg begin, neem ik eerst koffie.
algemene regel	Als water bevriest, ontstaat er ijs.
herhaling in het verleden	Als het vroeger sneeuwde, gingen we sleeën.
toekomst	Als ik morgen klaar ben, stuur ik het verslag.

Bij de toekomst gebruikt het Nederlands in de bijzin vaak de tegenwoordige tijd: als ik morgen klaar ben, niet als ik morgen klaar zal zijn.

4.Wanneer in vragen en tijdsbepalingen

Gebruik wanneer in een directe of indirecte vraag naar een tijdstip.

• Wanneer begint de voorstelling?
• Weet jij wanneer de voorstelling begint?
• De planner vraagt wanneer ik beschikbaar ben.

Wanneer kan ook een tijdsbijzin inleiden. Het klinkt dan vaak iets explicieter of formeler dan als, vooral in mededelingen en instructies.

Ook bij een herhaald patroon is wanneer mogelijk, vooral in geschreven taal: Wanneer het regent, neem ik de bus. In de dagelijkse spreektaal hoor je daar vaak als.

Beide zinnen beschrijven hier een toekomstig moment. De eerste klinkt formeler door wanneer en u; de tweede past beter in een informeel gesprek.

5.Toen en als in het verleden vergelijken

Het verschil wordt duidelijk als je één gebeurtenis naast een herhaling zet.

Eén concrete keer	Herhaald patroon
Toen het gisteren regende, nam ik de bus.	Als het vroeger regende, namen we de bus.
Toen de winkel sloot, stond ik nog buiten.	Als de winkel elke avond sloot, ruimden de medewerkers altijd op.
Ik schrok toen de telefoon ging.	Ik schrok vroeger als de telefoon 's nachts ging.

6.De woordvolgorde in de bijzin

Na als, wanneer en toen staat het werkwoordelijke deel aan het einde van de bijzin.

Opbouw van de bijzin	Voorbeeld
voegwoord + onderwerp + rest + persoonsvorm	als de winkel morgen opent
voegwoord + onderwerp + rest + twee werkwoorden	wanneer ik het rapport heb gelezen
voegwoord + onderwerp + rest + modaal werkwoord	toen zij niet kon komen

Staat de bijzin vooraan? Dan komt in de hoofdzin de persoonsvorm direct na de bijzin en staat het onderwerp daarna. Dat noemen we inversie.

7.Praktische samenvatting

Stel jezelf deze vragen:

1. Gaat het om één concrete gebeurtenis of periode in het verleden? Kies toen.
2. Gaat het om herhaling, een algemene situatie of een toekomstig moment? Kies meestal als.
3. Vraag je naar een tijdstip of wil je een tijdstip expliciet of formeler inleiden? Kies wanneer.
4. Begint er een bijzin? Zet het werkwoordelijke deel aan het einde.
5. Staat de bijzin vooraan? Gebruik dan inversie in de hoofdzin.

Let vooral op het verschil tussen toen het gisteren regende en als het vroeger regende: toen plaatst de luisteraar in één verleden situatie, terwijl als een terugkerend patroon beschrijft.