De vervangende infinitief in het perfectum.

In het perfectum verwacht je normaal een voltooid deelwoord: ik heb gewerkt. Maar als een modaal of waarnemingswerkwoord een andere infinitief begeleidt, verschijnt vaak zelf ook een infinitief: ik heb moeten werken. Die vorm heet de vervangende infinitief.

1.Het basispatroon

Vergelijk een gewone verleden zin met het perfectum.

Verleden tijd	Perfectum	Niet standaard in deze betekenis
Ik moest werken.	Ik heb moeten werken.	ik heb gemoeten werken
Zij kon komen.	Zij heeft kunnen komen.	zij heeft gekund komen
We mochten blijven.	We hebben mogen blijven.	we hebben gemogen blijven

Meestal draagt hebben de tijd. Aan het einde staan twee infinitieven: eerst het begeleidende werkwoord en daarna het inhoudelijke werkwoord.

Het bovenste werkwoord van de groep, dat de andere infinitief begeleidt, bepaalt de keuze tussen hebben en zijn: in zij heeft kunnen komen bepaalt kunnen dus het hulpwerkwoord, ook al zeg je zonder kunnen zij is gekomen.

2.Modale werkwoorden

De bekendste groep bestaat uit kunnen, moeten, mogen, willen en in passende context zullen.

• Ik heb de klant kunnen bereiken.
• De bezoekers hebben buiten moeten wachten.
• Amir heeft een dag langer mogen blijven.
• Ze heeft niet willen reageren.

Zullen komt minder vaak in een gewoon perfectum voor, omdat het zelf vaak toekomst of waarschijnlijkheid uitdrukt. Stapel tijden en modaliteit alleen als de betekenis helder blijft.

3.Laten, zien en horen

Ook enkele werkwoorden van veroorzaken en waarnemen krijgen deze constructie als ze direct met een infinitief verbonden zijn.

• De monteur heeft de motor laten draaien.
• We hebben haar de straat zien oversteken.
• Ik heb de telefoon horen overgaan.

De vormen gelaten, gezien en gehoord zijn wel mogelijk wanneer er geen afhankelijke infinitief in deze constructie staat.

• Ik heb het resultaat gezien.
• Ik heb een vreemd geluid gehoord.
• Hij heeft zijn jas thuisgelaten.

De betekenis en zinsbouw bepalen dus of je een gewoon deelwoord of een vervangende infinitief nodig hebt.

3.1Hoeven, helpen en leren

Ook hoeven, helpen en leren kunnen als vervangende infinitief voorkomen.

• Ik heb niet hoeven wachten.
• Ik heb niet hoeven te wachten.
• Ik heb hem helpen verhuizen.
• Ik heb hem leren zwemmen.

Bij hoeven komen in deze constructie dus zowel de variant zonder te als die met te voor. Hoeven vraagt hier een ontkennend of beperkend element, zoals niet, geen of alleen maar: ik heb geen minuut hoeven wachten; ik heb alleen maar hoeven tekenen.

4.Wanneer staat er wel een deelwoord?

Als het modale werkwoord zelfstandig wordt gebruikt en de ontbrekende handeling alleen uit de context blijkt, kan een voltooid deelwoord verschijnen.

• Ik wilde meegaan, maar ik heb het niet gekund.
• Niemand dwong haar; ze heeft het zelf gewild.
• Het was verplicht, dus we hebben wel gemoeten.

Zodra je de tweede infinitief noemt, gebruik je de vervangende vorm: we hebben moeten vertrekken.

5.Niet elk werkwoord met een infinitief doet mee

Na veel werkwoorden blijft het gewone voltooid deelwoord staan, vaak met te + infinitief.

• Ze heeft geprobeerd te bellen.
• We hebben besloten te wachten.
• Hij heeft beloofd te komen.

Leer daarom welke werkwoorden de vervangende infinitief toelaten. De productieve kern bestaat uit modale werkwoorden, laten, zien, horen, hoeven, helpen en leren.

6.Met zijn als hulpwerkwoord

Ook werkwoorden die met zijn worden vervoegd kunnen een vervangende infinitief krijgen: ik ben gaan kijken, hij is blijven staan, zij is komen helpen.

Vergelijk hij is blijven staan met hij heeft moeten blijven: in de eerste zin bepaalt blijven het hulpwerkwoord, in de tweede moeten.

7.Plaats in hoofdzin en bijzin

In een hoofdzin staat hebben als persoonsvorm vroeg en de infinitiefgroep achteraan.

• Wij hebben langer moeten wachten.
• Zij heeft het probleem kunnen oplossen.

In een bijzin komt de hele werkwoordgroep aan het einde. Een veelvoorkomende standaardvolgorde is heeft/hebben + vervangende infinitief + inhoudelijke infinitief.

• omdat wij langer hebben moeten wachten
• hoewel zij het probleem heeft kunnen oplossen

Zowel in de Nederlands-Nederlandse als in de Belgisch-Nederlandse standaardtaal staat de persoonsvorm in deze constructie vóór de infinitieven: omdat wij hebben moeten wachten.

Bij een groep met drie werkwoorden en een voltooid deelwoord kan de plaats van dat deelwoord variëren: dat het had moeten worden betaald naast dat het betaald had moeten worden. In beide varianten blijft had vóór moeten worden staan.

8.Een betrouwbare controle

1. Zoek het werkwoord dat de tijd draagt: een vorm van hebben of zijn.
2. Zoek de inhoudelijke infinitief: werken, komen, wachten.
3. Controleer of het begeleidende werkwoord modaal is of tot de hierboven besproken werkwoorden behoort.
4. Gebruik dan in de kernconstructie ook voor dat werkwoord de infinitief.
5. Staat het begeleidende werkwoord zelfstandig? Controleer dan het gewone deelwoord.

9.Samenvatting

• In heeft moeten werken vervangt moeten het verwachte deelwoord.
• De constructie is typisch bij modale werkwoorden en bij laten, zien, horen met een infinitief.
• Zonder afhankelijke infinitief zijn vormen als gekund, gewild en gezien mogelijk.
• Werkwoorden als proberen, besluiten en beloven houden doorgaans hun deelwoord.
• In een bijzin staat de hele werkwoordgroep aan het einde.