Voltooide constructies met modale werkwoorden.

Met een modaal werkwoord geef je aan of een handeling noodzakelijk, mogelijk, toegestaan of gewenst is. In voltooide constructies combineer je die houding met een blik terug: we hebben moeten wachten, zij had kunnen winnen.

1.Het perfectum met een modaal werkwoord

Als het modale werkwoord een infinitief begeleidt, gebruik je meestal hebben + modale infinitief + inhoudelijke infinitief.

Modaliteit	Voorbeeld	Betekenis
noodzaak	We hebben moeten vertrekken.	vertrekken was noodzakelijk en gebeurde
mogelijkheid/vermogen	Zij heeft kunnen bellen.	bellen was mogelijk
toestemming	Hij heeft mogen blijven.	blijven was toegestaan
intentie/wil	Ik heb willen helpen.	helpen was mijn bedoeling

De modale infinitief is de vervangende infinitief: niet heeft gekund bellen, maar heeft kunnen bellen.

2.Twee verschillende voltooide bouwsels

Vergelijk deze twee bouwsels; ze kijken allebei terug, maar drukken iets anders uit.

Bouwsel	Voorbeeld	Betekenis
voltooide tijd van het modale werkwoord	Hij heeft het moeten zien.	Het zien was voor hem noodzakelijk; de handeling ligt in het verleden.
modaal werkwoord met voltooide infinitief	Hij moet het gezien hebben.	De spreker leidt uit aanwijzingen af dat hij het gezien heeft.

In het eerste bouwsel gaat het om een plicht, mogelijkheid of toestemming bij de handeling zelf: dat heet een deontische betekenis. In het tweede bouwsel beoordeel je hoe waarschijnlijk een voltooide gebeurtenis is: dat heet een epistemische betekenis. Ze kan het vergeten zijn betekent bijvoorbeeld: misschien is ze het vergeten.

3.De woordvolgorde in de bijzin

In een bijzin staat de persoonsvorm van hebben vóór de twee infinitieven: omdat we hebben moeten wachten. Ook bij een langere zin blijft dat zo: omdat zij het niet heeft kunnen uitleggen.

Schrijf dus niet omdat we moeten wachten hebben. De vervangende infinitief moeten blijft direct bij de inhoudelijke infinitief wachten.

4.Wat gebeurde er werkelijk?

De constructie zegt niet bij elk modaal werkwoord precies hetzelfde over het resultaat.

• We hebben moeten vertrekken maakt normaal duidelijk dat we daadwerkelijk vertrokken.
• Zij heeft kunnen bellen zegt dat de mogelijkheid bestond en suggereert vaak dat ze die benutte, maar context kan het resultaat expliciet maken.
• Ik heb willen helpen beschrijft mijn wil; het helpen kan toch mislukt zijn.
• Hij heeft niet mogen blijven zegt dat toestemming ontbrak en impliceert normaal dat hij niet bleef.

Voeg bij twijfel een resultaatszin toe: Zij heeft eindelijk kunnen bellen en heeft de afspraak bevestigd.

5.Heeft moeten en had moeten

De keuze tussen perfectum en plusquamperfectum kan ook een verschil in perspectief en implicatie geven.

• We hebben vroeg moeten vertrekken. — terugblik op een werkelijke noodzaak
• We hadden vroeg moeten vertrekken. — vaak: dat was verstandig of nodig, maar we deden het niet
• Ze heeft de gegevens kunnen herstellen. — de mogelijkheid was in de voltooide periode aanwezig
• Ze had de gegevens kunnen herstellen. — vaak: de kans bestond, maar is niet benut

De niet-gerealiseerde lezing van had moeten en had kunnen is sterk, maar context blijft bepalend. Gelukkig had ze de gegevens nog kunnen herstellen voordat de server uitviel beschrijft juist een gerealiseerde handeling.

6.Ontkenning en bereik

De plaats en context van niet bepalen wat wordt ontkend.

• Hij heeft niet kunnen komen. — komen was niet mogelijk
• Hij heeft kunnen besluiten niet te komen. — de beslissing om niet te komen was mogelijk
• Zij had niet hoeven (te) betalen. — betalen was niet nodig, maar mogelijk gebeurde het toch

Bij niet hoeven ontbreekt noodzaak. Dat is iets anders dan een verbod: je hoeft niet te komen betekent niet je mag niet komen. Hoeven komt hier voor bij ontkenning of beperking, bijvoorbeeld met niet, geen, nauwelijks of alleen maar: Je hoeft geen formulier in te vullen; Je hoeft nauwelijks te wachten; Je hoeft alleen maar te tekenen. De infinitief kan met of zonder te: had niet hoeven betalen / had niet hoeven te betalen.

7.Complexere stapelingen

Soms staan twee modale betekenissen bij dezelfde handeling.

• De arts had het probleem moeten kunnen herkennen.
• We zouden langer moeten mogen blijven.
• Zij zal de code wel hebben kunnen vinden.

Zulke clusters zijn grammaticaal mogelijk, maar cognitief zwaar. Vraag welke modaliteit centraal staat en splits waar nodig: De arts had het probleem moeten herkennen. Hij beschikte over voldoende informatie om dat te kunnen.

8.Passief en modaliteit

Een modaal werkwoord kan ook met een passieve infinitiefgroep worden gecombineerd.

• Het formulier moet worden ondertekend.
• De fout had voorkomen kunnen worden.
• De aanvraag zou gisteren beoordeeld moeten zijn.

De exacte volgorde in lange clusters kent variatie. Bewaak vooral de betekenis: wie handelt, is de handeling voltooid en gaat het om noodzaak, mogelijkheid of verwachting?

9.Zelfstandig modaal werkwoord

Zonder genoemde inhoudelijke infinitief verschijnt het gewone deelwoord.

• Ik wilde gaan, maar ik heb het niet gekund.
• Ze deed het omdat ze wel moest.
• Hij koos er zelf voor; hij heeft het gewild.

Zodra de handeling wordt toegevoegd, keer je terug naar de infinitief: ze heeft moeten overwerken.

10.Een betekeniscontrole

1. Benoem de inhoudelijke handeling.
2. Bepaal de modaliteit: noodzaak, mogelijkheid, toestemming, wil of verwachting.
3. Kies het tijdsperspectief: heeft voor de voltooide periode, had voor een eerder verleden of beoordeling achteraf.
4. Controleer of de handeling werkelijk plaatsvond of alleen mogelijk/gewenst was.
5. Voeg context toe als had kunnen of had moeten dubbelzinnig blijft.

11.Samenvatting

• Gebruik bij een genoemde handeling meestal hebben + modale infinitief + infinitief.
• Heeft moeten beschrijft vaak een werkelijke noodzaak; had moeten vaak een gemiste norm.
• Had kunnen kan een gemiste kans of, met context, een gerealiseerde mogelijkheid uitdrukken.
• Ontkenning verandert noodzaak, mogelijkheid of de handeling zelf.
• Splits lange modale clusters als de lezer anders de betekenis niet goed kan reconstrueren.