De volgorde in clusters van drie werkwoorden
Bouw Nederlandse clusters van drie werkwoorden met modalen, passief en perfectum. Analyseer de hiërarchie en kies een heldere standaardvolgorde.
Een Nederlandse zin kan drie werkwoorden bevatten die samen één groep vormen: De aanvraag moet worden beoordeeld. Elk werkwoord voegt een laag toe, zoals tijd, modaliteit of lijdende vorm. Door de groep van binnen naar buiten op te bouwen, blijft de volgorde begrijpelijk.
Begin bij het inhoudelijke werkwoord
Het meest inhoudelijke werkwoord staat vaak rechts. Voeg links daarvan de grammaticale lagen toe.
| Stap | Opbouw | Betekenis |
|---|---|---|
| 1 | de aanvraag beoordelen | handeling |
| 2 | de aanvraag worden beoordeeld | passief |
| 3 | de aanvraag moet worden beoordeeld | noodzakelijke passieve handeling |
De drie werkwoorden zijn moet – worden – beoordeeld. De vorm van elke laag hangt af van het werkwoord erboven.
Modale ketens
Twee modale werkwoorden kunnen vóór de inhoudelijke infinitief staan.
- Zij zou willen komen.
- Hij moet kunnen zwemmen.
- Volgens de verhuurder zullen we ook na de verbouwing mogen blijven.
- Je zou moeten proberen.
Elk werkwoord heeft betrekking op alles wat rechts ervan staat: zou maakt de wil voorwaardelijk of beleefd; willen drukt de intentie uit; komen noemt de handeling.
Vraag bij elk werkwoord: op welke handeling heeft dit betrekking? Als je dat niet kunt beantwoorden, is de cluster mogelijk te lang of semantisch onduidelijk.
Modaal plus passief
In de veelvoorkomende standaardvolgorde staat het modale werkwoord vóór worden + voltooid deelwoord.
- De rekening moet worden betaald.
- Het gebouw kan worden bezocht.
- De regels zullen worden aangepast.
Gebruik zijn wanneer je de voltooide toestand centraal stelt: De rekening moet vóór vrijdag betaald zijn. Vergelijk dat met moet vóór vrijdag worden betaald, dat de handeling als vereiste presenteert.
Perfectum met een modaal werkwoord
Door de vervangende infinitief staan na hebben twee infinitieven.
- Zij heeft kunnen komen.
- Wij hebben moeten wachten.
- De kinderen hebben mogen kiezen.
De volgorde is in deze basisgevallen hebben + modale infinitief + inhoudelijke infinitief. Een deelwoord als gekund past niet vóór een genoemde infinitief.
Met had krijg je dezelfde opbouw in de voltooid verleden tijd: had + vervangende infinitief + inhoudelijke infinitief. Zie ook de les over de vervangende infinitief.
- Omdat hij het had kunnen weten, was iedereen verbaasd.
- We dachten dat zij de fout had moeten zien.
Met had kunnen weten kijk je terug op een mogelijkheid in het verleden; met had moeten zien op iets dat volgens de spreker nodig was.
Een andere opbouw is zou + hebben + voltooid deelwoord: Zij zei dat zij het zou hebben gezien. Hier is hebben een infinitief en gezien een voltooid deelwoord; er is geen vervangende infinitief.
Kern: de fout herstellen
Mogelijkheid: de fout kunnen herstellen
Voltooid perspectief: zij heeft de fout kunnen herstellen
De persoonsvorm heeft staat in de hoofdzin vroeg; kunnen herstellen blijft als groep bij elkaar aan het einde.
Causatief en waarneming
Ook laten, zien en horen kunnen een cluster van drie vormen met het perfectum.
- Ik heb mijn fiets laten repareren.
- We hebben hem zien vertrekken.
- Zij heeft de baby horen huilen.
Ook hier vervangt de infinitief een verwacht deelwoord: heb laten repareren, niet heb gelaten repareren in de causatieve betekenis.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Hoofdzin en bijzin
In een hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede plaats; de overige werkwoorden staan aan het einde.
- Morgen zal de arts de uitslag kunnen bespreken.
In een bijzin staat ook de persoonsvorm in de eindgroep.
- omdat de arts de uitslag morgen zal kunnen bespreken
- hoewel de rekening gisteren had moeten worden betaald
- nadat we de motor hebben laten repareren
Hierboven zie je de basisvolgorde. De mogelijke plaatsen van het voltooid deelwoord komen hieronder aan bod.
De plaats van het voltooid deelwoord
Bij drie werkwoorden kun je het deelwoord bijvoorbeeld achteraan of vooraan zetten: omdat de rekening moet worden betaald en omdat de rekening betaald moet worden. De betekenis blijft gelijk.
De langere groep met had bevat vier werkwoorden. Daar zijn onder meer deze drie volgordes mogelijk, ook in het Nederlands-Nederlands:
| Plaats van het deelwoord | Voorbeeld |
|---|---|
| Achteraan | hoewel de rekening gisteren had moeten worden betaald |
| Na de persoonsvorm | hoewel de rekening gisteren had betaald moeten worden |
| Vooraan | hoewel de rekening gisteren betaald had moeten worden |
De volgorde betaald had moeten worden is dus geen specifiek Belgische volgorde.
Deze drie varianten drukken dezelfde betekenis uit. Gebruik zelf als basisvolgorde had moeten worden betaald: die sluit aan bij de opbouw van binnen naar buiten. Leer de andere twee herkennen; ze zijn eveneens correct. Pas deze variatie niet zomaar toe op ketens die uitsluitend uit infinitieven bestaan.
Te en werkwoordclusters
Niet elke combinatie is een kale infinitiefketen. Sommige werkwoorden of constructies vragen te.
- Zij lijkt te kunnen komen.
- We proberen rustig te blijven.
- Hij hoeft niet te worden geholpen.
Bij een scheidbaar werkwoord komt te tussen het voorvoegsel en de infinitief. Je schrijft de combinatie als drie losse woorden: in te vullen, op te staan. Bijvoorbeeld: Hij hoeft het formulier niet in te vullen en zonder het formulier in te vullen.
Behandel te als onderdeel van de constructie die het selecterende werkwoord vraagt. Voeg het niet toe na gewone modale werkwoorden: moet kunnen komen, niet moet te kunnen komen.
Scheidbare werkwoorden blijven herkenbaar
Houd bij het zelf bouwen van een cluster zonder te de delen van een scheidbare infinitief bij voorkeur aaneen.
- Zij zal het formulier moeten invullen.
- De trein had eerder moeten aankomen.
- Ik heb de computer opnieuw laten opstarten.
In het Nederlands-Nederlands zijn ook gesplitste vormen standaardtaal: dat hij het formulier in moet vullen naast dat hij het formulier moet invullen, en dat het eerder aan had moeten komen naast dat het eerder had moeten aankomen. Leer deze gesplitste varianten herkennen als correcte alternatieven.
De plaats van scheidbare werkwoorden in complexere groepen krijgt in een volgende les extra aandacht.
Plaats bij het herschrijven niet zomaar een zinsdeel tussen de werkwoorden: De aanvraag moet worden zorgvuldig beoordeeld is onjuist. Schrijf De aanvraag moet zorgvuldig worden beoordeeld.
Een bouwmethode
- Schrijf de inhoudelijke handeling: controleren.
- Voeg eventueel passief toe: worden gecontroleerd.
- Voeg modaliteit toe: moet worden gecontroleerd.
- Bepaal welke vorm de tijd draagt en waar de persoonsvorm staat.
- Controleer of een vervangende infinitief of te nodig is.
- Lees de cluster van links naar rechts en benoem de functie van iedere laag.
Samenvatting
- Bouw een werkwoordcluster van binnen naar buiten rond het inhoudelijke werkwoord.
- Zet een modaal werkwoord vóór de handeling of vóór worden + deelwoord.
- Gebruik in het perfectum heeft kunnen komen, niet heeft gekund komen.
- In een bijzin staat de volledige werkwoordgroep aan het einde.
- Behoud te alleen in constructies die het vereisen.
- Gebruik een consequente basisvolgorde en leer varianten als herkenningskennis.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
31 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 31 words and review them later.
Kernwoorden bij De volgorde in clusters van drie werkwoorden
31 wordsLast updated October 11, 2026