De werkwoordelijke tang in de hoofdzin.

In een Nederlandse hoofdzin kunnen delen van het werkwoord ver uit elkaar staan: Mila heeft haar buurman gisteren geholpen. De persoonsvorm heeft staat vroeg in de zin en het voltooid deelwoord geholpen staat achteraan. Samen vormen ze de werkwoordelijke tang.

Na deze les kun je:

• de twee kanten van de werkwoordelijke tang herkennen;
• andere zinsdelen op een natuurlijke plaats ertussen zetten;
• de tang gebruiken met infinitieven, deelwoorden en scheidbare werkwoorden.

1.Twee kanten van de zin

In een gewone mededelende hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede zinsplaats. Een andere werkwoordsvorm staat meestal aan het einde. Alles wat ertussen staat, noemen we hier het middenstuk.

Eerste deel	Persoonsvorm	Middenstuk	Laatste werkwoordsvorm
Ik	wil	vanavond thuis	koken.
Sara	heeft	de rekening al	betaald.
De trein	zal	over tien minuten	vertrekken.
Wij	gaan	volgend jaar Nederlands	studeren.

De persoonsvorm en de laatste werkwoordsvorm houden het middenstuk als twee kanten van een tang bij elkaar.

2.Een modaal werkwoord met een infinitief

Na kunnen, willen, moeten en mogen gebruik je een infinitief. Het modale werkwoord is de persoonsvorm; de infinitief sluit de zin af.

• Noor kan morgen niet komen.
• Ik wil in het weekend langer slapen.
• Jullie moeten deze brief vandaag versturen.
• De kinderen mogen na het eten buiten spelen.

3.Het perfectum en de toekomst

Ook een hulpwerkwoord van de tijd vormt een tang met een andere werkwoordsvorm.

Vorm	Eerste kant	Tweede kant	Voorbeeld
perfectum	heb / heeft / is	voltooid deelwoord	Zij is vroeg vertrokken.
toekomst	zal / zullen	infinitief	Ik zal je morgen bellen.
plan	ga / gaat / gaan	infinitief	We gaan de keuken schilderen.

De meeste werkwoorden krijgen hebben in het perfectum, maar sommige krijgen zijn: leer bijvoorbeeld bellen – heeft gebeld en vertrekken – is vertrokken samen.

3.1Twee werkwoorden aan het einde

Soms staan er twee infinitieven achteraan, bijvoorbeeld na zullen: Wij zullen morgen kunnen beginnen. De twee infinitieven vormen samen de tweede kant van de tang.

4.Een scheidbaar werkwoord

In een mededelende hoofdzin met alleen een persoonsvorm staat het eerste deel van een scheidbaar werkwoord los van de persoonsvorm, aan het einde van de tang. Ook dan ontstaat een werkwoordelijke tang.

Hele werkwoord	Hoofdzin
opbellen	Ik bel mijn moeder vanavond op.
meenemen	Sara neemt haar paspoort altijd mee.
aankomen	De bus komt om 09.30 uur aan.
opruimen	Wij ruimen na het eten de keuken op.

In het perfectum komen de delen weer samen in het voltooid deelwoord: Ik heb mijn moeder opgebeld. De persoonsvorm en het deelwoord vormen nu de tang.

5.Vragen en een ander eerste zinsdeel

In een ja-neevraag staat de persoonsvorm voor het onderwerp. De laatste werkwoordsvorm blijft achteraan.

• Kun je mij morgen helpen?
• Heeft Noor de kaartjes al gekocht?
• Gaan jullie vanavond thuis eten?
• Bel je je moeder vanavond op?
• Ruimt Sam na het eten de keuken op?

Een tijd of een plaats kan op de eerste zinsplaats staan. Dan komt het onderwerp na de persoonsvorm.

Eerste deel	Persoonsvorm	Onderwerp en middenstuk	Einde
Morgen	zal	ik de huisarts	bellen.
In de trein	heeft	Sam een boek	gelezen.
Na het werk	ruim	ik mijn bureau	op.

6.Een praktisch bouwplan

Bouw een hoofdzin in deze volgorde:

1. Kies wat op de eerste plaats komt.
2. Zet de persoonsvorm op de tweede plaats.
3. Voeg het onderwerp toe als dat nog niet vooraan staat.
4. Zet de andere informatie in het middenstuk.
5. Sluit af met de infinitief, het deelwoord of het losse deel van een scheidbaar werkwoord.

Het kernpatroon is eerste zinsdeel + persoonsvorm + middenstuk + laatste werkwoordsvorm. Een lijdend voorwerp en korte bepalingen staan meestal in het middenstuk. Een voorzetselgroep kan wel na de werkwoorden staan, vooral als die lang is: Ik heb gisteren gesproken met de huisarts. / Wij hebben gepraat over onze plannen voor de zomervakantie.