Dit, dat en zo als tekstverwijzers.

1.Zinnen met elkaar verbinden

Met dit, dat en zo kun je verwijzen naar een idee, handeling of hele zin. Zulke tekstverwijzers voorkomen onnodige herhaling en maken duidelijk hoe nieuwe informatie aansluit op wat al genoemd is.

Dit en dat wijzen naar een inhoud of situatie. Zo verwijst vooral naar een manier waarop iets gebeurt of wordt gedaan.

Staat dit, dat of zo vooraan? Dan volgt de gewone hoofdzinvolgorde met inversie: de persoonsvorm staat op de tweede plaats en het onderwerp erachter. Dat wist ik nog niet. Zo voorkom je fouten.

2.Dat als neutrale terugverwijzing

Dat is in het Nederlands vaak de neutraalste en meestgebruikte keuze om terug te wijzen naar een eerdere mededeling.

• De levering komt een dag later. Dat is geen probleem.
• Mila heeft de opleiding afgerond. Dat wist ik nog niet.
• We moeten de planning aanpassen. Dat betekent dat iedereen opnieuw moet overleggen.
• De huur stijgt volgend jaar. Dat vinden de bewoners vervelend.

In de derde zin hebben de twee vormen van dat een andere functie. Het eerste dat verwijst naar de vorige zin. Het tweede dat leidt de bijzin dat iedereen opnieuw moet overleggen in.

3.Dit voor nadruk of een nieuw aandachtspunt

Ook dit kan terugverwijzen. Het klinkt vaak nadrukkelijker en soms formeler dan dat. De schrijver zet de eerdere informatie als het ware opnieuw in de schijnwerpers.

Neutrale verwijzing	Nadrukkelijkere verwijzing
Het onderzoek is vertraagd. Dat was te verwachten.	Het onderzoek is vertraagd. Dit heeft grote gevolgen.
De kosten blijven gelijk. Dat is gunstig.	De kosten blijven gelijk. Dit is het belangrijkste resultaat.

Dit kan ook vooruitwijzen naar informatie die nog komt. Vaak volgt dan een dubbele punt.

Vooruitwijzen is geen exclusieve functie van dit; ook dat kan soms vooruitwijzen. Dit is vooral handig wanneer je de volgende informatie duidelijk wilt aankondigen.

4.Zo voor een manier of aanpak

Zo betekent in deze functie ongeveer op die manier. Het verwijst naar een beschreven werkwijze, houding of uitvoering.

• Noteer nieuwe afspraken meteen in de agenda. Zo vergeet je ze niet.
• De onderzoeker vergeleek eerst alle bronnen. Zo controleerde zij de feiten.
• De manager veranderde de planning zonder overleg. Zo hoort het niet.
• Doe het zo: open het menu en kies daarna Instellingen.

Zo kan dus terugwijzen naar een werkwijze en vooruitwijzen naar instructies.

Zo heeft ook andere betekenissen. In Ik kom zo meteen betekent het straks. In De doos is zo groot betekent het in die mate. In die zinnen is zo geen tekstverwijzer.

5.Dit, dat of zo kiezen

Gebruik de betekenis van de verwijzing als uitgangspunt.

Je wilt verwijzen naar ...	Gebruik meestal	Voorbeeld
een eerdere mededeling, neutraal	dat	De afspraak gaat niet door. Dat is jammer.
een eerdere mededeling, met nadruk	dit	De omzet daalt. Dit vraagt om actie.
informatie die je nu aankondigt	dit	Dit is de conclusie: we gaan door.
een manier of aanpak	zo	Controleer elke stap. Zo voorkom je fouten.

Een nuttige beslisroute is:

1. Bepaal of je naar een inhoud of naar een manier verwijst.
2. Kies bij een manier zo.
3. Kies bij een inhoud meestal het neutrale dat.
4. Gebruik dit als je de inhoud nadrukkelijk centraal zet of aankondigt.

6.Dit en dat naast het en daar

Dit en dat maken de verwijzing duidelijk of nadrukkelijk. Soms gebruik je in plaats daarvan een ander neutraal woord.

• Ik wist het niet. — het verwijst kort naar de informatie die al bekend is.
• Daar ben ik het mee eens. — daar verwijst naar een eerder genoemd standpunt of voorstel; het hoort bij de uitdrukking het ermee eens zijn.

Kies dit of dat als je de situatie zelf opnieuw wilt noemen of benadrukken: De vergadering is verplaatst. Dat is lastig.

7.Naar een zin of naar een zelfstandig naamwoord

Wanneer dit of dat naar een hele zin verwijst, hoef je niet te letten op de of het. De volledige mededeling wordt als één neutrale inhoud behandeld: De winkels sluiten eerder. Dat verrast veel klanten.

Verwijs je alleen naar een genoemd zelfstandig naamwoord, dan gelden de gewone vormen:

• de maatregel → deze/die maatregel;
• het besluit → dit/dat besluit;
• de voorstellen → deze/die voorstellen.

Je kunt een vaag dit of dat ook verduidelijken met een zelfstandig naamwoord: dit besluit, dat probleem, deze vertraging of die verandering.

8.Verwijzingen helder houden

Een goede tekstverwijzer heeft één duidelijke bron. Controleer daarom:

• staat de bedoelde informatie vlak vóór of vlak na de verwijzer?
• kan dit of dat maar naar één gedachte verwijzen?
• bedoel je met zo werkelijk een manier of uitvoering?
• helpt een zelfstandig naamwoord de lezer sneller begrijpen wat je bedoelt?

Vergelijk:

9.Kort samengevat

• Gebruik dat als neutrale terugverwijzing naar een eerdere mededeling.
• Gebruik dit voor een nadrukkelijke verwijzing of om informatie aan te kondigen.
• Gebruik zo voor een manier, aanpak of uitvoering.
• Zowel dit als dat kan naar een hele zin verwijzen.
• Gebruik bij een specifiek zelfstandig naamwoord deze/die voor de-woorden en meervouden, en dit/dat voor het-woorden.
• Maak een vage verwijzing concreter met woorden als dit besluit of die vertraging.
• Controleer altijd of de lezer zonder twijfel begrijpt waarnaar je verwijst.