Er, daar en hier in vaste uitdrukkingen.

In uitdrukkingen als er is sprake van, daar komt het op neer en hier gaat het om kun je er, daar of hier niet zonder meer woord voor woord vertalen. De kleine verwijswoorden vormen samen met een voorzetsel, werkwoord of naamwoord een ingeburgerd patroon. Tegelijk blijven afstand, nadruk en woordvolgorde betekenis dragen.

Na deze les kun je:

• vaste uitdrukkingen met er, daar en hier als geheel herkennen;
• bepalen waar het bijbehorende voorzetsel in de zin staat;
• onbeklemtoond er onderscheiden van aanwijzend daar en hier;
• de referent van een uitdrukking expliciet maken;
• idiomatische patronen passend gebruiken in gesproken en formeel Nederlands.

1.Drie verwijsrichtingen

Er is meestal onbeklemtoond en verwijst naar iets dat uit de context bekend is of nog niet nadrukkelijk wordt aangewezen. Daar kan terugwijzen of een contrast op afstand markeren. Hier wijst vaak naar iets nabij de spreker, naar de huidige tekst of naar het centrale punt.

Vorm	Voorbeeld	Functie
er	We hebben er rekening mee gehouden.	onbeklemtoonde verwijzing naar een bekende kwestie
daar	Daar hebben we geen rekening mee gehouden.	contrastieve verwijzing naar juist dat punt
hier	Hier moeten we rekening mee houden.	aanwijzing van het huidige of komende punt

De vormen combineren vaak met een voorzetsel: ermee, daarmee, hiermee. In een zin kunnen de delen ook uit elkaar staan: We houden er voorlopig geen rekening mee.

Onbeklemtoond verwijzend er staat in een neutrale hoofdzin niet op de eerste plaats. Niet: Erop wacht ik al een uur. Wel: Daar wacht ik al een uur op. Voorop gebruiken we dus meestal daar of hier.

1.1Hier- en daar-vormen als tekstverbinding

In formele teksten verbinden samengestelde vormen zinnen of alinea's.

Vorm	Functie	Voorbeeld
hierdoor	gevolg van wat net is genoemd	De regels waren onduidelijk. Hierdoor ontstonden vertragingen.
hierbij	iets toevoegen bij deze tekst of handeling	Hierbij stuur ik u de bijlagen.
hiertoe	doel of taak die nu wordt genoemd	Hiertoe worden drie medewerkers aangewezen.
daarentegen	sterk contrast met het vorige punt	De eerste methode is snel; de tweede is daarentegen grondig.
daartoe	doel dat eerder is genoemd	Daartoe wordt een werkgroep gevormd.

Deze vormen zijn vooral gebruikelijk in geschreven, formeel Nederlands.

2.Er is sprake van

De vaste verbinding er is sprake van betekent dat iets voorkomt, bestaat of aan de orde is.

• Er is sprake van een ernstige vertraging.
• Er was geen sprake van opzet.
• Als er sprake is van misbruik, volgt nader onderzoek.

Het naamwoord sprake wordt in dit patroon normaal niet vrij door een ander woord vervangen. Een actief alternatief is soms directer: De levering is ernstig vertraagd of Er zijn aanwijzingen voor misbruik, afhankelijk van de precieze inhoud.

3.Er rekening mee houden

In rekening houden met iets wordt met iets door een voornaamwoordelijk bijwoord vervangen.

• We houden rekening met de extra kosten.
• We houden er rekening mee.
• Daarmee houden we rekening.
• Daar houden we in de nieuwe begroting rekening mee.

De vaste kern is rekening houden met. Bij splitsing staat er/daar/hier vaak eerder in het middenveld en mee later. Andere woorden kunnen ertussen komen: We hadden er bij de eerste berekening nog onvoldoende rekening mee gehouden.

4.Er komt een einde aan

Met een einde komen aan beschrijf je dat een situatie ophoudt.

• Er komt binnenkort een einde aan de onzekerheid.
• Wanneer komt er een einde aan?
• De nieuwe overeenkomst maakt hier een einde aan.

Let op het perspectief. Er komt een einde aan het conflict presenteert het einde als gebeurtenis. De overeenkomst maakt een einde aan het conflict noemt een oorzaak of handelende factor.

5.Het komt erop aan

De uitdrukking het komt erop aan kan betekenen dat iets beslissend is of dat iets de kern vormt.

• Het komt erop aan dat iedereen tijdig reageert.
• Uiteindelijk komt het daarop aan.
• Hierop komt het aan: kunnen we de maatregel uitvoeren?

In de eerste zin kondigt erop een dat-zin aan. In formele tekst kan Doorslaggevend is dat iedereen tijdig reageert compacter en explicieter zijn.

6.Daar komt het op neer

Daar komt het op neer vat de essentie of conclusie samen.

De variant met daar verwijst nadrukkelijk terug naar de voorafgaande redenering. Hier komt het op neer kan juist een samenvatting aankondigen die nog volgt.

7.Hier gaat het om

Met het gaat om identificeer je het centrale onderwerp, belang of doel.

• Het gaat om een verschil in verantwoordelijkheid.
• Daar gaat het niet om; de vraag is of het plan uitvoerbaar is.
• Hier gaat het om: duidelijke afspraken vóór de start.

Daar gaat het niet om corrigeert vaak de focus van een gesprek. De toon kan afwijzend klinken; voeg in overleg zo nodig een erkenning toe: Dat punt is relevant, maar daar gaat het in deze beslissing niet om.

8.Er niets aan kunnen doen

De combinatie er niets aan kunnen doen heeft twee veelvoorkomende lezingen.

1. iemand kan een situatie niet veranderen: Door de storm vertrekt de boot niet; de kapitein kan er niets aan doen;
2. iemand treft geen schuld: Zij kon er niets aan doen dat het systeem uitviel.

De context bepaalt welke lezing vooropstaat. Als verantwoordelijkheid belangrijk is, formuleer expliciet: Zij had geen invloed op de storing of Zij was niet verantwoordelijk voor de storing.

9.Andere vaste patronen

Uitdrukking	Betekenis	Voorbeeld
er baat bij hebben	voordeel hebben	Kleine bedrijven kunnen er baat bij hebben.
er bezwaar tegen hebben	iets afwijzen	Heeft de raad er bezwaar tegen?
er behoefte aan hebben	iets nodig of gewenst vinden	Veel bewoners hebben er behoefte aan.
ervan uitgaan	als uitgangspunt nemen	We gaan ervan uit dat de cijfers kloppen.
er werk van maken	serieus actie ondernemen	De gemeente maakt er nu werk van.
er niet onderuit kunnen	iets niet kunnen vermijden	We kunnen er niet onderuit.

Leer bij elk patroon het vaste voorzetsel. Behoefte combineert hier met aan, bezwaar met tegen en baat met bij.

10.Aaneen of gesplitst

Wanneer de delen direct naast elkaar staan, schrijf je een voornaamwoordelijk bijwoord aaneen: ermee, daarop, hieraan. Staan andere zinsdelen ertussen, dan schrijf je de delen los op hun werkelijke plaats.

• We hebben daarover gesproken.
• We hebben daar gisteren uitgebreid over gesproken.
• Ze kan erop vertrouwen.
• Ze kan er in deze situatie niet volledig op vertrouwen.

Een woordenboek kan bij sterk vaste werkwoorden helpen bepalen welke combinaties mogelijk zijn.

11.Register en precisie

Vaste uitdrukkingen kunnen een tekst natuurlijk en compact maken. Een opeenstapeling kan echter bureaucratisch klinken: Er is sprake van het er rekening mee houden dat... Herschrijf dan met inhoudelijke werkwoorden.

12.Een controle in zeven stappen

1. Herken de vaste combinatie en noteer het oorspronkelijke voorzetsel.
2. Bepaal waar er/daar/hier naar verwijst.
3. Kies er voor onbeklemtoonde terugverwijzing, daar voor afstand of contrast en hier voor nabijheid of tekstuele focus.
4. Controleer of het voorzetseldeel aanwezig is.
5. Schrijf aaneen als de delen naast elkaar staan en los bij splitsing.
6. Beoordeel toon en register.
7. Vervang de uitdrukking door een concreet alternatief als verantwoordelijkheid of betekenis anders vaag blijft.