Handelende personen weglaten in passieve teksten.

Een passieve zin kan de handeling centraal stellen zonder de handelende persoon te noemen: De aanvraag wordt binnen tien werkdagen beoordeeld. Dat is efficiënt als de beoordelaar vanzelf spreekt of niet relevant is. Dezelfde keuze kan problematisch worden in Er zijn fouten gemaakt, wanneer juist verantwoordelijkheid, herstel of controle ter discussie staat.

Na deze les kun je:

• verklaren waarom een handelende persoon in het passief wel of niet wordt genoemd;
• proces, resultaat en verantwoordelijke actor uit elkaar houden;
• een passende door-bepaling toevoegen;
• verhullend of overmatig passief herkennen;
• tussen passief, actief en een onpersoonlijk alternatief kiezen op basis van informatiedoel.

1.Wat het passief naar voren haalt

In een actieve zin is de handelende persoon of instantie grammaticaal onderwerp. In een passieve zin wordt het ondergaande element onderwerp.

Actief	Passief zonder actor	Passief met actor
De commissie beoordeelt de aanvraag.	De aanvraag wordt beoordeeld.	De aanvraag wordt door de commissie beoordeeld.
Een technicus heeft de storing verholpen.	De storing is verholpen.	De storing is door een technicus verholpen.
De redactie publiceert morgen het interview.	Het interview wordt morgen gepubliceerd.	Het interview wordt morgen door de redactie gepubliceerd.

De passieve keuze verandert het informatiethema. De aanvraag, de storing of het interview sluit gemakkelijk aan bij de voorafgaande tekst, terwijl de actor later komt of verdwijnt.

2.Wanneer weglaten functioneel is

De actor kan zonder informatieverlies ontbreken als die:

• onbekend is: Mijn fiets is vannacht gestolen;
• niet identificeerbaar is: De deur is tijdens de drukte beschadigd;
• algemeen of wisselend is: In Nederland wordt veel gefietst;
• vanzelfsprekend is: De verdachte wordt morgen voorgeleid;
• al genoemd is: De inspectie bezocht de locatie. Daarbij werden monsters genomen;
• minder relevant dan procedure of resultaat is: De gegevens worden versleuteld opgeslagen;
• bewust beschermd moet blijven: De melding is intern gedaan, mits die anonimiteit legitiem is.

In instructies en procesbeschrijvingen helpt actorloos passief om een vaste handeling te beschrijven: Eerst wordt het monster gewogen; daarna wordt het verwarmd. De stappen, niet de steeds dezelfde laborant, vormen de informatielijn.

3.Wanneer de actor essentieel is

Noem de actor wanneer identiteit verschil maakt voor bevoegdheid, bron, verantwoordelijkheid of betrouwbaarheid.

• De onafhankelijke toezichthouder heeft de cijfers gecontroleerd.
• Het besluit is door de bevoegde minister ondertekend.
• Een extern laboratorium heeft de verontreiniging vastgesteld.
• De fout werd ontdekt door een medewerker die de eindcontrole uitvoerde.

Vergelijk:

• De norm is overschreden. — beschrijft een toestand of vaststelling;
• Het laboratorium stelde vast dat de norm was overschreden. — identificeert de bron van de vaststelling;
• De norm werd door de fabriek overschreden. — presenteert de fabriek als verantwoordelijke actor bij de overtreding.

Deze zinnen zijn niet uitwisselbaar. Ze beantwoorden verschillende vragen.

4.De door-bepaling

Een handelende persoon of oorzaak kan in een passieve zin met door worden toegevoegd.

• Het advies is door drie deskundigen beoordeeld.
• De schade werd door de aannemer hersteld.
• Het raam werd door de wind dichtgeslagen.

Niet elke door-groep noemt een actor. In De weg was glad door de regen noemt door de regen een oorzaak in een niet-passieve constructie. En in De bezoeker liep door de gang is door ruimtelijk.

Een lange door-bepaling kan het voordeel van het passief ondermijnen:

Gebruik een passief met actor dus niet automatisch als formele variant van actief. Als de actor nieuwe, belangrijke en zware informatie is, verdient die vaak de onderwerpplaats van een actieve zin.

5.Worden en zijn: proces of resultaat

Met worden presenteert het passief doorgaans een gebeurtenis of proces. Met zijn plus voltooid deelwoord staat vaak de voltooide gebeurtenis of resulterende toestand centraal.

• De aanvragen worden beoordeeld. — proces of gebruikelijke procedure
• De aanvragen zijn beoordeeld. — de beoordeling is voltooid
• De deur wordt gesloten. — iemand sluit haar nu of volgens procedure
• De deur is gesloten. — toestand of voltooid resultaat

Het verschil bepaalt mede of de actor relevant is. Bij een actuele handeling kan door wie? centraal staan. Bij een resulterende toestand kan die vraag buiten het informatiedoel vallen.

6.Verantwoordelijkheid en verhulling

Actorloos passief kan verantwoordelijkheid bewust of onbewust uit beeld houden.

• Er zijn verkeerde gegevens ingevoerd.
• De deadline werd niet gehaald.
• Bij de beoordeling zijn procedurefouten gemaakt.

Deze zinnen kunnen passend zijn in een eerste feitelijke samenvatting. Ze zijn onvoldoende als de tekst moet vastleggen wie de invoer controleerde, wie over de planning besliste of welke instantie de procedure uitvoerde.

Niet iedere actorloze zin is manipulatief. Soms is de actor werkelijk onbekend of beschermt weglating een melder. Benoem in dat geval desnoods waarom identiteit ontbreekt: De melding is anoniem gedaan.

7.Institutionele actoren precies benoemen

Organisaties handelen via personen, afdelingen en formele bevoegdheden. Kies de actor op het relevante niveau.

• De gemeente heeft de vergunning verleend. — institutionele verantwoordelijkheid
• De afdeling Vergunningen heeft de aanvraag beoordeeld. — uitvoerende eenheid
• De burgemeester heeft het besluit ondertekend. — specifieke bevoegdheid
• Een medewerker heeft de gegevens ingevoerd. — individuele uitvoering, identiteit niet relevant

Het passief de vergunning is verleend kan genoeg zijn voor een statusbericht. In een bezwaarprocedure moet vaak duidelijk zijn door welk bestuursorgaan en op basis van welke bevoegdheid.

Vermijd ook een schijnprecisie met men of vaag ze als de actor bekend behoort te zijn. Men heeft besloten klinkt afstandelijk; ze hebben besloten vraagt wie ze zijn.

8.Samenhang over meerdere zinnen

Passief ondersteunt cohesie wanneer hetzelfde ondergaande element onderwerp blijft.

Wissel niet zonder reden tussen perspectieven:

• Onrustig: De aanvraag werd geregistreerd. Een medewerker beoordeelde die. Daarna werd door de teamleider een besluit genomen.
• Thematisch: De aanvraag werd geregistreerd, beoordeeld en vervolgens door de teamleider goedgekeurd.
• Actorgericht: Een medewerker registreerde en beoordeelde de aanvraag. De teamleider keurde die vervolgens goed.

Beide herzieningen zijn goed, maar kiezen een andere informatielijn.

9.Alternatieven voor actorloos passief

Een actieve zin hoeft niet altijd een specifieke persoon te noemen.

• passief: Aanvragen worden digitaal ingediend.
• algemeen actief: Aanvragers dienen hun aanvraag digitaal in.
• instructie: Dien uw aanvraag digitaal in.
• procesnaam: Digitale indiening is verplicht.

Ook men, algemeen je, ze en een institutioneel onderwerp zijn mogelijke alternatieven, elk met een registereffect:

• Men controleert de identiteit bij de ingang. — formeel, onpersoonlijk
• Je controleert eerst de gegevens. — direct of algemeen, afhankelijk van context
• Ze controleren je tas bij de ingang. — gesproken taal; referent moet herkenbaar zijn
• De beveiliging controleert tassen bij de ingang. — duidelijke institutionele actor

Kies niet alleen op variatie. Kies de vorm die het relevante perspectief draagt.

10.Een passieve passage controleren

Beoordeel elke actorloze vorm met deze vragen:

1. Wat staat centraal: actor, handeling, procedure, ondergaand object of resultaat?
2. Is de actor onbekend, al bekend, vanzelfsprekend of werkelijk irrelevant?
3. Heeft de lezer de actor nodig voor controle, vertrouwen, bezwaar of vervolgactie?
4. Verbergt de formulering een beslissing, fout of bevoegdheid die benoemd moet worden?
5. Drukt worden een proces en zijn een voltooid resultaat of toestand uit zoals bedoeld?
6. Is een door-bepaling kort en informatief, of verdient de actor een actieve zin?
7. Blijft het gekozen perspectief over opeenvolgende zinnen coherent?

Het weglaten van de handelende persoon is daarmee geen puur grammaticale verkorting. Het is een redactionele keuze over aandacht en verantwoordelijkheid. Een goede passieve tekst maakt de actor onzichtbaar wanneer dat de informatie dient, en zichtbaar zodra de lezer hem nodig heeft.