Het perfectum met hebben.

Het perfectum vertelt vaak over iets dat vóór het moment van spreken is gebeurd. Je maakt deze tijd met een vorm van het hulpwerkwoord hebben en een voltooid deelwoord: Ik heb de maaltijd gekookt.

Na deze les kun je:

• het perfectum met hebben vormen;
• regelmatige en veelgebruikte onregelmatige deelwoorden gebruiken;
• het hulpwerkwoord en het deelwoord op de juiste plaats zetten.

1.Wanneer gebruik je het perfectum?

Het perfectum heet ook de voltooid tegenwoordige tijd. In gesprekken gebruik je het vaak voor een gebeurtenis in het verleden.

• een afgeronde handeling: Ik heb mijn huiswerk gemaakt.
• een ervaring: Wij hebben die film al gezien.
• een gebeurtenis met een resultaat nu: Sara heeft de deur geopend. De deur is nu open.

Een tijdsbepaling kan het moment duidelijk maken: gisteren, vorige week, vanmorgen, al of nog nooit.

2.De vorm van hebben

Het hulpwerkwoord verandert met het onderwerp. Het voltooid deelwoord blijft hetzelfde.

Onderwerp	Hebben	Voorbeeld
ik	heb	Ik heb gewerkt.
jij / je	hebt	Jij hebt gewerkt.
u	hebt / heeft	U heeft gewerkt.
hij / zij / het	heeft	Zij heeft gewerkt.
wij / we	hebben	Wij hebben gewerkt.
jullie	hebben	Jullie hebben gewerkt.
zij / ze	hebben	Ze hebben gewerkt.

In een gewone hoofdzin staat de vorm van hebben op de tweede plaats. Het voltooid deelwoord staat meestal achteraan: Wij hebben gisteren in de tuin gewerkt.

3.Regelmatige voltooide deelwoorden

Een regelmatig voltooid deelwoord heeft vaak de vorm ge- + stam + -d/-t.

De geschreven stam is bij deze regelmatige werkwoorden de ik-vorm: werken → ik werk → werk, maken → ik maak → maak.

Hele werkwoord	Stam	Voltooid deelwoord
werken	werk	gewerkt
maken	maak	gemaakt
fietsen	fiets	gefietst
bellen	bel	gebeld
leren	leer	geleerd
wonen	woon	gewoond
zetten	zet	gezet
praten	praat	gepraat
antwoorden	antwoord	geantwoord

Voor de keuze tussen -t en -d kijk je naar het hele werkwoord zonder -en, vóór je de spelling aanpast aan de ik-vorm. Is de laatste medeklinker t, k, f, s, ch of p? Dan krijgt het regelmatige deelwoord -t. Het ezelsbruggetje is 't kofschip. Ook x telt mee, want die klinkt als ks: faxen → gefaxt. In andere regelmatige gevallen krijgt het deelwoord -d. De verleden tijd helpt ook: werkte → gewerkt, maar leerde → geleerd.

Let op: een v in het hele werkwoord wordt f in de geschreven stam, en een z wordt s. Voor de uitgang gebruik je de v of z van het hele werkwoord, dus schrijf je -d:

Hele werkwoord	Geschreven stam	Voltooid deelwoord
geloven	geloof	geloofd
leven	leef	geleefd
reizen	reis	gereisd
verhuizen	verhuis	verhuisd

Eindigt de stam al op t of d? Dan schrijf je geen tweede t of d: zetten → gezet, praten → gepraat, antwoorden → geantwoord.

4.Deelwoorden zonder ge- en onregelmatige vormen

Een scheidbaar werkwoord krijgt ge- tussen de twee delen. Een werkwoord met een onbeklemtoond voorvoegsel zoals be-, ont-, ver-, her- of ge- krijgt geen extra ge-.

Onbeklemtoond betekent dat dat deel niet de nadruk krijgt. De hoofdletters laten de nadruk zien: OPbellen en AFmaken zijn scheidbaar (ik bel op, ik maak af). Bij beTAlen en ontDEKken ligt de nadruk verderop: be- en ont- blijven vast aan het werkwoord.

Type	Hele werkwoord	Voltooid deelwoord
scheidbaar	opbellen	opgebeld
scheidbaar	afmaken	afgemaakt
met be-	betalen	betaald
met ont-	ontdekken	ontdekt
met ver-	vertellen	verteld
met her-	herhalen	herhaald
met ge-	geloven	geloofd

Bij veel onregelmatige werkwoorden eindigt het voltooid deelwoord op -en en verandert de klinker, zoals geschreven, gelezen en gedronken. Leer die vormen apart.

• hebben → gehad
• doen → gedaan
• zien → gezien
• lezen → gelezen
• schrijven → geschreven
• kopen → gekocht

5.Wanneer kies je hebben?

Veel werkwoorden gebruiken hebben. Dat geldt in verreweg de meeste gevallen voor werkwoorden met een lijdend voorwerp en voor veel activiteiten die geen verandering van de toestand of de plaats van het onderwerp uitdrukken.

Werkwoord	Voorbeeld met hebben
maken	Ik heb een kast gemaakt.
eten	Wij hebben soep gegeten.
lezen	Noor heeft het boek gelezen.
slapen	Het kind heeft goed geslapen.
werken	Jullie hebben lang gewerkt.

Sommige werkwoorden van beweging kunnen hebben of zijn gebruiken. Bij de activiteit past vaak hebben: Ik heb een uur gefietst. Bij een duidelijke verplaatsing naar een doel past vaak zijn: Ik ben naar het station gefietst.

Betekenis	Voorbeeld
activiteit: hoelang?	Ik heb een uur gefietst.
verplaatsing: waarheen?	Ik ben naar het station gefietst.

6.Vragen, ontkenningen en controle

In een ja-neevraag staat hebben voor het onderwerp. Het deelwoord blijft achteraan.

• Heb je de e-mail gestuurd?
• Heeft Amir zijn kamer opgeruimd?
• Hebben jullie de oefening begrepen?

Bij jij en je verdwijnt de -t wanneer het hulpwerkwoord ervoor staat: Jij hebt gebeld, maar Heb jij gebeld?

Voor een ontkenning gebruik je bijvoorbeeld niet, geen of nog niet: Ik heb de film nog niet gezien en Wij hebben geen brood gekocht.

In een bijzin met dat staan het hulpwerkwoord en het deelwoord samen achteraan. Beide volgordes zijn goed:

• Ik denk dat hij de brief gestuurd heeft.
• Ik denk dat hij de brief heeft gestuurd.

Controleer elke zin in drie stappen:

1. Kies de juiste vorm van hebben bij het onderwerp.
2. Vorm of leer het juiste voltooid deelwoord.
3. Zet het deelwoord meestal aan het einde van de hoofdzin.

Tegenwoordige tijd	Perfectum
Ik maak het eten.	Ik heb het eten gemaakt.
Zij belt haar vader.	Zij heeft haar vader gebeld.
We lezen de krant.	We hebben de krant gelezen.

Het basispatroon is dus: onderwerp + vorm van hebben + rest + voltooid deelwoord.