Ingebedde vragen en vraagwoordzinnen.

Een ingebedde vraag staat als bijzin in een grotere zin: Ik weet niet waar de sleutel ligt. De vraag behoudt haar open of gesloten betekenis, maar krijgt de woordvolgorde van een bijzin.

1.Van directe naar ingebedde vraag

In een directe vraag staat de persoonsvorm vaak vóór het onderwerp. In de ingebedde versie staat het onderwerp vóór de werkwoordgroep.

Directe vraag	Ingebedde vraag
Waar woont zij?	Weet je waar zij woont?
Waarom is hij vertrokken?	Niemand weet waarom hij is vertrokken.

Het vraagwoord leidt de bijzin in. Voeg geen extra voegwoord toe: niet waar dat zij woont, maar waar zij woont in deze neutrale standaardconstructie. Waar dat zij woont hoort bij Belgisch-Nederlands en spreektaal.

2.Ja-neevragen met of

Een directe ja-neevraag heeft geen vraagwoord. In de ingebedde versie geeft of aan dat het antwoord ja of nee kan zijn.

• Komt Amir morgen? → Ik weet niet of Amir morgen komt.

Verwar dit vragende of niet met voorwaardelijk als: Ik weet niet of de trein rijdt stelt een open vraag aan de orde; Ik neem de bus als de trein niet rijdt noemt een voorwaarde.

3.Vraagwoord plus voorzetsel

Het voorzetsel hoort bij het werkwoord of de uitdrukking en blijft in de ingebedde vraag aanwezig.

• Op wie wacht je? → Ik vraag op wie je wacht.
• Waarover praten ze? → We horen straks waarover ze praten.
• Waar is dit voor? → Kun je uitleggen waar dit voor is?
• Aan welke voorwaarden moet het voldoen? → Het document vermeldt aan welke voorwaarden het moet voldoen.

Als je met een voorzetsel naar een zaak vraagt zonder die met een zelfstandig naamwoord te benoemen, gebruik je in neutraal, verzorgd Nederlands doorgaans een voornaamwoordelijk bijwoord: waarover of waar … over. De keuze betreft het aaneenschrijven of splitsen: Ik vraag waarover ze praten en Ik vraag waar ze het hele uur over praten. De gesplitste vorm is gebruikelijker in spreektaal en bij een langer middenstuk. Over wat praten ze? is hier niet de gebruikelijke neutrale vorm. Een combinatie als over wat kan wel voorkomen in een nadrukkelijke wedervraag: Ze praten over wát?

4.Vraagwoordzinnen als zinsdeel

Een hele vraagwoordzin kan de functie van onderwerp, voorwerp of naamwoordelijk deel vervullen.

• Wie de deur heeft geopend, is nog onbekend. — onderwerp
• We onderzoeken wat er precies is gebeurd. — lijdend voorwerp
• De vraag is hoe we dit kunnen oplossen. — naamwoordelijk deel
• Het hangt af van wie het beste ontwerp maakt. — voorzetselvoorwerp

Zo’n zin verwijst naar het onbekende antwoord of, afhankelijk van de context, naar degene of datgene dat aan de beschrijving voldoet.

Ook een of-zin kan als zinsdeel functioneren. Als onderwerp kan hij vooraan staan of achteraan met voorlopig het:

• Of de aanvraag compleet is, is nog onduidelijk. — onderwerp vooraan
• Het is nog onduidelijk of de aanvraag compleet is. — voorlopig onderwerp met de of-zin achteraan
• We controleren of de aanvraag compleet is. — lijdend voorwerp

4.1Er bij een vragend onderwerp

Als wie of een groep als hoeveel mensen het onderwerp is, kan er een nog onbekende deelnemer introduceren. Het staat dan na het vragende onderwerp:

• Ik weet niet wie er morgen komt.
• We vragen hoeveel mensen er aan de bespreking deelnemen.

Er is hier niet zelf het onderwerp en is niet altijd verplicht. Ik weet niet wie morgen komt is ook correct; die vorm past bijvoorbeeld wanneer je wilt weten welke personen uit een bekende groep komen. Vergelijk ook de directe vraag Wie komt? met de ingebedde vraag Ik weet niet wie er komt: doordat wie zelf onderwerp is, zie je zonder er bij één werkwoord geen verschil in woordvolgorde.

5.Meerdere werkwoorden aan het einde

De werkwoorden vormen in een ingebedde vraag een eindgroep.

• Weet je waarom de levering is uitgesteld?
• Ik wil weten wanneer het pakket bezorgd zal worden.
• Niemand begrijpt hoe dit heeft kunnen gebeuren.

Bij sommige werkwoordgroepen zijn beide volgordes mogelijk: waarom de levering is uitgesteld en waarom de levering uitgesteld is. In beide gevallen blijft de hele groep aan het einde; de persoonsvorm springt niet naar de vraagpositie van een hoofdzin.

Ook langere eindgroepen blijven bij elkaar:

• Ik wil weten wanneer het pakket bezorgd zou moeten worden.
• We vragen wanneer zij het pakket denkt te kunnen bezorgen.

In de eerste zin staan een voltooid deelwoord, een persoonsvorm en twee infinitieven. In de tweede zin hoort te bij de infinitiefconstructie na denkt; het staat vóór kunnen bezorgen. Voeg dus niet automatisch te toe zodra een eindgroep langer wordt.

6.Meer ingebedde vraagpatronen

• Na een naamwoord: De vraag of de winkel morgen open is, blijft onbeantwoord. Ik heb geen idee wie er morgen komt.
• Na een voorzetsel, met een vraagwoord: Onze planning is afhankelijk van hoe de situatie zich ontwikkelt.
• Na een voorzetsel, met of: De opening is afhankelijk van of de vergunning op tijd wordt verleend.
• Na een naamwoord met een voorzetsel: De vraag naar wie de leiding zal overnemen, blijft onbeantwoord. Hier hoort naar bij de vraag naar; wie is het onderwerp van de ingebedde zin.
• Met of niet: Ik weet niet of hij morgen komt of niet. Met of niet maak je het negatieve alternatief expliciet.
• Met wat voor: Ik vraag wat voor werk zij vroeger heeft gedaan. Je vraagt naar het soort werk.
• Met welke: Ik vraag welke boeken zij voor de cursus heeft gekozen. Je vraagt om een keuze uit boeken.
• Met hoeveel: We weten niet hoeveel mensen zich voor de cursus hebben aangemeld. Je vraagt naar een aantal.

6.1Beknopte vragen met te + infinitief

Een ingebedde vraag kan soms zonder uitgedrukt onderwerp en persoonsvorm staan. De context moet duidelijk maken wie de handeling uitvoert. Deze beknopte vorm drukt vaak uit wat iemand moet of kan doen.

Volledige bijzin	Beknopte variant
Ik weet niet wat ik moet doen.	Ik weet niet wat te doen.
Zij weet niet hoe zij moet handelen.	Zij weet niet hoe te handelen.

7.Beleefdheid met een inleidende vraag

Een ingebedde vraag maakt een verzoek vaak minder direct.

• Waar is de vergaderzaal? → Kunt u mij zeggen waar de vergaderzaal is?
• Hoeveel kost dit? → Weet u misschien hoeveel dit kost?
• Wanneer bent u beschikbaar? → Wilt u laten weten wanneer u beschikbaar bent?

De inleidende hoofdzin kan zelf een vraag zijn. Alleen daarom krijgt de hele zin een vraagteken.

8.Leestekens

Gebruik een vraagteken wanneer de volledige zin een vraag is.

• Weet u wanneer de winkel sluit? — hele zin vraagt om antwoord
• Ik weet niet wanneer de winkel sluit. — mededeling
• De vraag is wanneer de winkel sluit. — mededeling over een vraag

Een ingebedde vraag krijgt dus niet automatisch een vraagteken.

9.Samenvatting

• Gebruik in een ingebedde vraag de woordvolgorde van een bijzin.
• Leid een ingebedde ja-neevraag in met of.
• Behoud het voorzetsel dat bij het werkwoord of de uitdrukking hoort.
• Een vraagwoordzin kan als onderwerp of voorwerp van de grotere zin functioneren.
• Plaats een vraagteken alleen als de volledige zin een vraag is.