Laten en doen met een infinitief.

1.Iemand of iets een handeling laten uitvoeren

Met laten en doen plus een infinitief zeg je dat het onderwerp ervoor zorgt dat een andere handeling plaatsvindt. De persoon die of het ding dat de tweede handeling uitvoert, hoeft niet altijd genoemd te worden.

Laten kan daarnaast betekenen dat je toestemming geeft. Doen legt meestal nadruk op een direct gevolg.

2.De basisstructuur zonder te

Na laten en het oorzakelijke doen volgt een infinitief zonder te. In een hoofdzin staat die infinitief meestal achteraan.

Onderwerp	Vervoegde vorm	Andere delen	Infinitief
ik	laat	de computer	repareren
zij	laat	haar zoon buiten	spelen
wij	laten	een kast	maken
die geur	doet	mij aan vroeger	denken
zulke verhalen	doen	mensen	twijfelen

Een genoemde persoon die de tweede handeling uitvoert, krijgt de voorwerpsvorm: mij, jou, hem, haar, ons of hen/ze.

• Zij laat mij eerst uitleggen wat er is gebeurd.
• De trainer laat ons nog een ronde lopen.
• Die muziek doet hem aan zijn jeugd denken.

3.Laten voor toestemming

Wanneer iemand zelf de handeling kan kiezen, betekent laten vaak toestaan of niet tegenhouden.

De context maakt duidelijk hoeveel vrijheid de andere persoon heeft. Ik laat Noor kiezen betekent normaal dat Noor zelf een keuze mag maken.

4.Laten voor regelen of veroorzaken

Laten kan ook betekenen dat je een handeling regelt of indirect veroorzaakt. Vaak voert een vakpersoon de handeling uit, maar die persoon hoeft niet in de zin te staan.

Situatie	Voorbeeld	Wie voert de handeling uit?
een dienst regelen	Ik laat mijn haar knippen.	een kapper
iets laten maken	We laten de keuken verbouwen.	een aannemer of een vakman
iemand een opdracht geven	De manager laat Amir het verslag aanpassen.	Amir
een gevolg veroorzaken	De clown liet de kinderen lachen.	de kinderen

Bij een persoon kan laten dus zowel toestemming als druk uitdrukken. De docent liet ons eerder vertrekken klinkt als toestemming; de docent liet ons de opdracht opnieuw maken klinkt eerder als een opdracht.

5.Doen voor een direct gevolg

Het oorzakelijke doen stelt de tweede handeling vaak voor als een direct of onvermijdelijk gevolg. Het komt veel voor bij gevoelens, reacties en vaste combinaties.

• Zijn verhaal deed iedereen lachen.
• Het harde geluid deed de baby schrikken.
• Deze foto doet me aan mijn vakantie denken.
• De toespraak deed het publiek over de kwestie nadenken.

In alledaags Nederlands is laten productiever. Doen + infinitief klinkt soms formeler en komt vaak in vaste uitdrukkingen voor, zoals doen denken aan, doen beseffen en doen geloven.

6.Verleden tijd en perfectum

De verleden tijd van laten is liet/lieten. Die van doen is deed/deden. De infinitief blijft onveranderd.

Tijd	Laten	Doen
tegenwoordige tijd	Ze laat hem wachten.	De kou doet me rillen.
verleden tijd	Ze liet hem wachten.	De kou deed me rillen.
perfectum	Ze heeft hem laten wachten.	De lezing heeft me doen nadenken.

In het perfectum gebruik je bij de combinatie met een tweede infinitief laten of doen, niet gelaten of gedaan. Dit is de vervangende infinitief.

7.Langere werkwoordgroepen

In een bijzin staat de hele werkwoordgroep aan het einde: omdat ik mijn fiets heb laten repareren / dat hij zich heeft laten overtuigen. Met een modaal werkwoord blijft de infinitiefgroep ook samen: Ik wil de kraan laten vervangen. / Ik zal het je laten weten.

Vergelijk:

• Ik heb mijn jas thuis gelaten. Er volgt geen tweede infinitief.
• Ik heb mijn jas laten reinigen. Er volgt wel een tweede infinitief.
• Zij heeft precies gedaan wat nodig was. Doen is hier het hoofdwerkwoord.
• Haar vraag heeft ons doen twijfelen. Doen ondersteunt hier een tweede infinitief.

8.Zich laten en veelgebruikte opdrachten

Met zich laten + infinitief ondergaat het onderwerp een handeling die een ander uitvoert.

• Ik laat me morgen vaccineren.
• Hij liet zich door een specialist onderzoeken.
• De kandidaat laat zich niet snel ontmoedigen.

De gebiedende wijs van laten komt vaak voor in gesprekken:

• Laat me weten wanneer je aankomt.
• Laat haar kiezen tussen de twee opties.
• Laten we beginnen met de eerste vraag.

In laten we doet de spreker een voorstel voor een gezamenlijke handeling. Dat is een vaste, veelgebruikte vorm.

Laten we beginnen is de gewone vorm in Nederland. Laat ons beginnen is vooral Belgisch-Nederlands of formeel-schriftelijk.

9.Kort samengevat

• Gebruik laten + infinitief voor toestemming, regelen of indirect veroorzaken.
• Gebruik doen + infinitief vooral voor een direct gevolg en in vaste, vaak formelere combinaties.
• Zet geen te vóór de infinitief.
• Gebruik voor de uitvoerder een voorwerpsvorm: zij laat mij wachten.
• Vorm de verleden tijd met liet/lieten en deed/deden.
• Gebruik in het perfectum de vervangende infinitief: heeft laten repareren en heeft doen nadenken.
• Herken zich laten + infinitief en het voorstel laten we + infinitief.