Perfectum en imperfectum in een samenhangend verhaal.

Een samenhangend verhaal is meer dan een reeks correcte werkwoordsvormen. Met het perfectum presenteer je vaak het nieuws of een afgerond feit; met het imperfectum bouw je een scène op of neem je de lezer mee door een reeks gebeurtenissen.

Na deze les kun je:

• een duidelijk perspectief op het verleden kiezen;
• feiten, achtergronden en gebeurtenissen logisch ordenen;
• bewust van tijd wisselen zonder dat de tijdlijn onduidelijk wordt.

1.Elke tijd geeft een ander perspectief

Het perfectum en het imperfectum kunnen allebei naar een afgelopen gebeurtenis verwijzen. De keuze hangt af van de rol van die gebeurtenis in je verhaal.

Functie in het verhaal	Vaak passende tijd	Voorbeeld
een afgerond feit melden	perfectum	Ik heb mijn tas in de trein laten liggen.
de situatie beschrijven	imperfectum	Het was druk in de trein.
een gewoonte uit het verleden noemen	imperfectum	Ik reisde toen elke dag naar Utrecht.
het gevolg voor nu benadrukken	perfectum	Ik heb mijn tas nog niet teruggekregen.
een verhaallijn stap voor stap vertellen	imperfectum	Ik stapte uit, liep weg en merkte het te laat.

Deze keuzes zijn tendensen, geen automatische regels. Eerst bepaal je wat de luisteraar als hoofdnieuws, achtergrond of verhaallijn moet begrijpen.

Let op een veelvoorkomende uitzondering: zijn, hebben en modale werkwoorden staan ook in gesproken en informele verhalen vaak in het imperfectum: ik was moe, ik had geen geld, ik moest weg, ik wilde naar huis. Dat kan dus naast een perfectum staan dat het hoofdnieuws meldt.

2.Van samenvatting naar scène

In een gesprek begin je vaak met een feit in het perfectum. Daarna geef je details in het imperfectum.

Het eerste perfectum beantwoordt de vraag Wat is er gebeurd? De imperfectumvormen openen daarna het verleden als een scène. Het laatste perfectum sluit het belangrijkste resultaat af.

3.Een verhaallijn in het imperfectum

In een langer verteld of geschreven verhaal kan het imperfectum zowel de achtergrond als de opeenvolgende gebeurtenissen dragen.

• De regen tikte tegen het raam.
• Noor zette haar fiets in de schuur.
• Ze opende de achterdeur en deed het licht aan.
• Plotseling hoorde ze een vreemd geluid.

Alle zinnen houden dezelfde vertelpositie vast. De verteller staat als het ware in dat moment en laat de gebeurtenissen na elkaar zien.

4.Een tijdwisseling moet iets betekenen

Een wisseling naar het perfectum kan de verteller weer naar het gesprek van nu brengen. Zo kun je een conclusie, ervaring of actueel gevolg noemen.

Binnen de scène	Terugblik vanuit nu
Die avond besloot ik te verhuizen.	Ik heb nooit spijt van dat besluit gehad.
We verdwaalden urenlang in het bos.	Sindsdien hebben we altijd een kaart meegenomen.
Noor ontmoette daar haar beste vriendin.	Ze hebben sindsdien contact gehouden.

Het perfectum in de eerste versie is niet op zichzelf ongrammaticaal, maar de ongemotiveerde wisseling onderbreekt hier het gekozen vertelperspectief.

5.Tijdwoorden verbinden de gebeurtenissen

Tijdwoorden helpen de lezer, maar bepalen niet automatisch de werkwoordstijd. Zowel gisteren heb ik gewerkt als gisteren werkte ik kan correct zijn.

Gebruik verbindende woorden met een duidelijke functie:

• eerst, daarna en uiteindelijk ordenen stappen;
• ondertussen en terwijl geven gelijktijdigheid aan;
• plotseling en opeens markeren een nieuwe gebeurtenis;
• sindsdien verbindt een gebeurtenis met de periode tot nu.

Als je vanuit een verleden moment naar een nog eerdere gebeurtenis teruggaat, kan het plusquamperfectum nodig zijn: Ik kon niet betalen, want ik had mijn portemonnee thuis laten liggen. Vergelijk: Toen ik op het station aankwam, was de trein al vertrokken. De trein vertrok dus vóór mijn aankomst.

6.Een verhaal redigeren

Lees je verhaal in drie lagen terug.

1. Perspectief: onderstreep de afgeronde feiten die je vanuit nu meldt en controleer het perfectum.
2. Scène: markeer de achtergrond en de doorgaande verhaallijn en controleer het imperfectum.
3. Tijdlijn: omcirkel elke tijdwisseling. Vraag welk perspectief zij toevoegt, voeg zo nodig een tijdwoord toe en controleer of een eerdere gebeurtenis een plusquamperfectum nodig heeft.

6.1Korte redigeeroefening

Lees dit fragment met de drie lagen hierboven:

Gisteren heb ik mijn bus gemist. Het regende hard en ik wachtte al tien minuten. Daarna liep ik naar huis. Toen ik thuis aankwam, merkte ik dat ik mijn sleutel op kantoor had laten liggen. Nu heb ik hem weer.

Wijs het hoofdnieuws, de scène en de eerdere gebeurtenis aan. Controleer ook of daarna, toen en nu de tijdlijn duidelijk maken.

Samenhang ontstaat wanneer de tijden een herkenbare taak hebben. Kies dus niet per losse zin, maar bepaal eerst vanuit welk moment je het verhaal vertelt.